Dev va qum

Qum ostida vaqt yo‘q edi. Faqat Layloning qum soati bor edi, u esa uni har safar to‘ntarib, ovoz chiqarib aytardi: «Hutning to‘qqizinchi kuni. Tush». Tush qanday bo‘lishini hech birimiz eslamasdik.

Sovuq edi. Qizil tosh pol kechasi ham, kunduzi ham bir xil muzdek edi. Biz bir-birimizga suyanib uxlardik, Qahhor domlani o‘rtaga yotqizardik — u isitmada, ba’zan ko‘zini ochib, «Qayta», «Sust» deb g‘udranardi, go‘yo tushida ham dars berayotgandek. Xurmolar ikkinchi kuni tugadi. Suvni Popuk sardobadan chaqirardi, suv esa muzdek, temir ta’mli, lekin cheksiz edi.

Birinchi kuni biz qazidik. Sanjar bolg‘asi va qilichi bilan, Mirshod qalqonining cheti bilan, men va Laylo qo‘llarimiz bilan. Qum yorig‘dan tushgan joyda tepalik hosil qilgan edi, biz uni yarim kun qazib, bir kishi bo‘yi teshik ochdik.

Ertalab teshik yo‘q edi. Qum qaytib oqib kelgan, tepalik yana o‘z joyida turardi.

Ikkinchi kuni ham shunday bo‘ldi. Uchinchi kuni Sanjar qumga tizzasi bilan cho‘kdi va birinchi marta bolg‘asini chetga otdi.

Men esa shiftga qaradim.

Qulagan gumbazning ichki tomonida, qum oqib tushayotgan yoriq atrofida, xira qora chiziqlar ko‘rinardi. Laylo nur naqshini yaqinroq chizdi, Popuk sochini ko‘tardi. Men chiziqlarni o‘qidim — sekin, har bir tugunni barmog‘im bilan havoda takrorlab.

Anvar domla gumbazni qulatib qo‘ya qolmagan ekan. U uni qulflagan edi. Naqsh oddiy edi, uning barcha ishlari kabi chiroyli: «agar yoriqda bo‘shliq bo‘lsa — qum oqizib to‘ldir». Va qayta. Va qayta. Biz har qaziganimizda, naqsh uyg‘onib, ishini qilardi. Bu qo‘riqchi sikl edi — u hech qachon charchamaydi, chunki charchash uning qatorlarida yozilmagan.

Men uni o‘chirmoqchi emasdim — tirik naqshni o‘chirsang, u o‘lish oldidan hamma qumni birdan bizning ustimizga tashlashi mumkin edi. Men unga bitta shart qo‘shdim. Kichkina tugun, eng chetida: «agar bo‘shliq ichkaridan ochilayotgan bo‘lsa — to‘xta». Barmog‘imni shiftdagi chiziqqa tekkizib, nafasimni puflab, yozdim.

[Ko‘nikma oshdi: Tuzatish, 7-daraja]

Va shu lahzada shift gumburladi.

Qum ustimizga emas — yuqoriga, tashqariga ketdi. Yoriq kengaydi. Undan yorug‘lik tushdi — haqiqiy, oq, kunduzgi yorug‘lik, ko‘zimni pichoqdek kesib. Yorug‘likda ikki qo‘l ko‘rindi — ulkan, kulrang, tosh barmoqli, yoriqlarida sariq mox. Qo‘llar gumbazning chetini ushlab, uni non sindirgandek ikkiga ochdi.

Teshikdan qum sochilib, keyin yuz ko‘rindi. Tosh yuz. Siniq shox. Peshonada — oqarib ketgan eski tamg‘a izi. Eski cho‘g‘dek qizg‘ish ko‘zlar menga qaradi.

— Bola, — dedi Tog‘ay. Keyin boshini qiyshaytirib, meni uzoq ko‘zdan kechirdi. — Katta bo‘ldi.

Tepadan, devning yelkasi orqasidan, boshqa ovoz eshitildi — xirillagan, qumga to‘lgan, lekin tanish. Qo‘chqor aka devning oyog‘i yonida, qo‘lida tuya egari, butun gavdasi qizil qumga belangan holda turardi. Anvar uni ikki tuyakashi bilan birga bog‘lab, eng yaxshi tuyalarni olib ketgan ekan. U uch kun davomida arqonlarini tishlari bilan kemirib, keyin egar bilan qum qazib yotgan ekan.

U devga tikilib qoldi. Og‘zi ochildi, yopildi, yana ochildi.

— Yana sen! — dedi u.

Biz qum ostidan chiqqanimizda sahro boshqacha edi.

G‘arbda, qayerdadir, Qizil ko‘z sekin aylanardi. Sharqda esa — biz bilan uy orasida — devor turardi. Qizil qum devori, ufqdan ufqqa, osmonga qadar. U siljirdi. U bizdan uzoqlashib, sharqqa ketardi. Anvar domlaning tuyalari qoldirgan iz esa, qumda hali yangi, to‘g‘ri o‘sha tomonga ketgan edi.

— U bo‘ronni yetaklab ketyapti, — dedi Laylo sekin. — Yoki bo‘ron uni.

Tog‘ay Qahhor domlani quchog‘iga, bolani ko‘targandek ehtiyotkorlik bilan oldi. Bizni esa — Laylo, Mirshod, Sanjar va meni — tuya arqonlaridan to‘qilgan jabduqda o‘z yelkalariga o‘tqazdi. Popuk Sanjarning meshiga kirdi, mesh esa Sanjarning quchog‘ida. Anvar bizga uchta eng oriq tuya qoldirgan ekan; birida Qo‘chqor aka, ikkitasida uning tuyakashlari devning ortidan ergashardi.

Dev yurardi. Yer uning har qadamida gursillardi. U qum devorlarining orasidan, bo‘ronning dumlari orasidan o‘tardi — qum uning tosh terisiga urilib, uchqunlab sochilardi.

Uning yelkasida, jabduqqa bog‘langan holda, men bo‘ronga qaradim. Uzoq qaradim. Keyin tushundim: u to‘g‘ri yurmayapti. U aylanyapti. Har bir qum oqimi o‘zidan oldingisining izidan borardi, oxiri boshiga ulanardi, bosh esa yana dumga. Bo‘ron o‘z dumini yeydigan ajdarho edi. Cheksiz sikl — endi qum va shamoldan, osmongacha.

[Ko‘nikma oshdi: Tuzatish, 8-daraja]

Ikkinchi kuni suvimiz tugadi. Qo‘chqor akaning tuyalari yiqila boshladi, Qahhor domlaning lablari yorilib qonadi, Sanjar gapirmay qo‘ydi — Sanjar gapirmasa, demak, dunyo tugayapti. Shunda Popuk meshdan chiqdi, devning oyog‘i ostiga tushdi va qizil qumga ikki kaftini bosdi.

Qum ostidan, juda chuqurdan, eski, unutilgan yer osti daryosidan suv chiqdi — avval nam dog‘, keyin ko‘lmak, keyin tuyalar tiz cho‘kib ichadigan qadar ko‘l. Tog‘ay ham engashib, bir kaft oldi.

— Yaxshi, — dedi u.

Yolg‘izquduqqa Hutning o‘n uchinchi kuni yetib keldik.

Kampir bizni ostonada kutib turardi, go‘yo kelishimizni bilgandek. U devga bir qaradi, qo‘rqmadi, faqat «Katta ekansan, bolam, choyim yetmaydi», dedi va Qahhor domlani ko‘rgan zahoti kulgisini yig‘ishtirdi.

U Qahhor domlani kulbasining oldiga yotqizdi, to‘nini kesdi va yarasiga qaradi. Yaraning chetlarida hali ham ingichka qora chiziqlar o‘rmalardi — Anvar domlaning qamchisi qoldirgan naqsh, sekin, ichkariga, yurakka tomon.

Kampir mis tirnoqlarini olovda qizdirdi. Keyin yarani tikdi — tirnoqlari bilan, tez, mohir, xuddi Nodira opam suzani tikkandek. Qahhor domla tishlarini qisdi va bir marta ham ovoz chiqarmadi. Keyin kampir engashdi, temir tishlarini yaraning ustiga keltirdi — va qora chiziqlarni, xuddi qog‘ozdagi naqshni yegandek, bittama-bitta tishlab, sug‘urib, chaynadi.

U yuzini burishtirdi.

— Achchiq, — dedi u va tupurdi. — Yomon siyoh.

Qahhor domlaning nafasi tekislandi. Uning yuziga besh kundan beri birinchi marta rang kirdi. U kampirga qaradi va xirillab dedi:

— Chidadi.

— Men chidamadim, — dedi kampir. — Men yedim. Farqi bor.

Kechasi choynak alla aytdi. Tog‘ay quduq yonida tepalikdek cho‘kib o‘tirardi va uni tinglardi, boshini qiyshaytirib. Mushuk Siyoh uning boshiga chiqib, shoxlari orasida uxlab qoldi.

Kampir gulxan yonida menga qaradi, yonimga engashdi.

— Sen uni o‘qiding, — dedi u. — Toshni. Oxirini ko‘rdingmi?

— Oxiri yo‘q.

— Ha. — U cho‘pni olovga tashladi. — To‘xtash so‘zini hech kim yozmagan. Uni sen yozasan.

Men xaltachamni ushladim. Uning ichida, pergar va dev toshi orasida, o‘rik yog‘ochidan o‘yilgan kichkina silliq muhr yotardi.

— Tamg‘a, — dedim men.

Sariqqum tomon to‘rt kun yurdik — bo‘ronning dumlari yo‘limizni to‘sib, bizni ikki marta orqaga qaytardi. Kechalari Tog‘ay to‘xtamasdi: u tunda ham yurardi, biz esa uning yelkasida, jabduqqa bog‘lanib, uxlardik.

Bir kechasi men uxlolmadim. Yulduzlar bo‘ron ortida ko‘rinmasdi. Men domlani o‘yladim — uning qizil tunda, Hujra 17 ostonasida, qo‘lidagi qora koshin titrab turgan qo‘llarini.

«Faqat xotiram», degan edi u.

«U menga hech qachon yolg‘on gapirmagan!» — degan edim men.

«Menga ham».

— U to‘g‘ri edi, — dedim men ovoz chiqarib. — Men esa unga «isbot» dedim.

Yonimda Laylo qimirladi. U uxlamayotgan ekan.

— Unda borib ayt, — dedi u.

— Qanday qilib? U menga yigirma to‘rt yil jim turgan, men esa unga... Balki bo‘ron o‘tsin, keyin...

— Kechirim so‘rash — hisob emas, Kulolcha, — dedi Laylo. — Uni kechiktirmaysan.

Men jim qoldim. Oldingi hayotimda men bitta qo‘ng‘iroqni «ertaga»ga qoldirgan edim. Ertaga kelmagan edi. Tizzamdagi qo‘llarimga qaradim.

Qilinadigan ishlar: 1. Shaharga yetish. 2. Domlaning oldiga borish. Birinchi ish. Hamma narsadan oldin.

Sariqqumga Hutning o‘n to‘qqizinchi kuni, kechqurun kirdik.

Dev shaharchaning chetida, qizil loy chuqurimiz yonida to‘xtadi, va butun mahalla qochib ketdi, keyin sekin qaytib keldi, keyin bolalar uning oyog‘iga chiqa boshladi. Nozir Sobir terlab-pishib yugurib keldi, devga qaradi, og‘zini ochdi — «Qonun...» — va uni yopdi. Devlar haqida qonunda hech narsa yozilmagan ekan.

Uyimiz jim edi.

Hovlida tandir sovuq edi. Xumdon sovuq edi. Charx ustida mato yopilgan. Faqat ichkarida bitta chiroq yonardi, va uning yonida buvim, Zulfiya kelinoyim va tizzasida uxlayotgan Nargiza.

Buvim meni ko‘rib, o‘rnidan turmadi. U faqat qo‘lini cho‘zdi, men esa uning oldiga cho‘kdim.

— Otam qani? Oyim?

— Yarmarkaga ketishdi, qo‘zim, — dedi buvim. — Hutning o‘n oltisida. Ikki yuzta ko‘za bilan, Afrosiyobdagi Navro‘z yarmarkasiga. Otang, onang, Bahodir, Nodira. Men qoldim — oyog‘im yo‘lga yaramaydi. Kelin bilan qizcha ham qoldi.

— Nega? Ular hech qachon Navro‘z yarmarkasiga borishmagan-ku.

Buvim menga uzoq qaradi.

— Hutning o‘n uchida, kechasi, bir kishi o‘tdi. Kutubxonachi. O‘sha — sen bilan kelgan. Barmoqlari siyohli, juda xushmuomala. Suv so‘radi. Men berdim. — U lablarini qisdi. — «Azizdan salom», dedi. «Bu yilgi yarmarka unutilmas bo‘ladi, hammangiz boringlar», dedi. Otang ikkilandi. Onang esa... onang seni ko‘rmoqchi edi.

Mening a’zoyi badanim muzladi. Avval qo‘llarim, keyin ko‘ksim, keyin hammasi. Qum ostida, qorong‘ilikda, men bunchalik sovqotmagan edim.

Buvim hech narsa demadi. U tokchadan un idishini oldi, bir chimdim un olib, mening kaftlarimga sepdi — xuddi Afrosiyobga ketayotganimda sepgani kabi — va barmog‘i bilan kichik naqsh chizdi. Un xira ko‘k nur bilan bir lahza yondi va so‘ndi.

— Bor, — dedi u. — Lekin avval ovqat ye. Och odam hech kimni qutqarmaydi. Bobolar aytgan.

Zulfiya kelinoyim indamay dasturxon yozdi. Nargiza uyg‘onib, menga jiddiy qaradi va qo‘lini burnimga cho‘zdi. Men burnimni tutib berdim. Kimdir hali ham meni ushlab tursin, deb.

Kechasi tomga chiqdim. Oyna o‘zi ochildi.

[Daraja oshdi: 24 → 26]

[Holat oynasi]

IsmAziz

Yosh15

Daraja26

HP150/212

MP90/170

Kuch13

Epchillik16

Aql44

Ko‘nikmalarKulolchilik 4, Sir tayyorlash 3, Naqsh o‘qish 9, Naqsh chizish 5, Naqsh tuzish 8, Tuzatish 8, Yulduz hisobi 5, Temirga naqsh 3, Kuzatish 5, Shifo naqshi 2

UnvonlarYomg‘ir bolasi, Qutbiddinning shogirdi, Devni ozod qilgan, Afrosiyob tolibi, Kutubxona kalitdori, Igna egasi, Mehrjon g‘olibi, Qum ostini ko‘rgan

Men uni yopmadim. Xira-ko‘k satrlar ko‘z oldimda osilib turardi, ularning ortida esa qorong‘i hovli, sovuq xumdon va otamning mato yopilgan charxi.

Tomdan qaradim: shimoli-sharqda, Afrosiyob tomonda, ufq qizarib turardi — tugamaydigan ikkinchi shafaqdek.