Kariz orqali

Hutning yigirma oltinchi kuni, olti kunlik og‘ir yo‘ldan keyin, biz Afrosiyobga yetib keldik — va Afrosiyob yo‘q edi.

Qirlar ustidan qaraganimda men ko‘k gumbazlarni ko‘rishni kutgandim. Ikki yarim yil oldin otam eshakni shu yerda to‘xtatib, ertalabki tuman ichidan ko‘tarilgan gumbazlarga gapirmay tikilgan edi. Endi esa shahar o‘rnida boshqa gumbaz turardi: qizil, aylanayotgan qumdan, bir chaqirim balandlikda. U sekin, to‘xtovsiz aylanardi. Uning ichida chaqmoqlar chaqnardi — qizil, qisqa, jimjit. Va ovoz. Uzoqdan ham eshitiladigan quruq, mayda shitirlash — go‘yo million qalam million varaq qog‘ozni birdan tirnayotgandek.

Tog‘ay to‘xtamadi. U bizni yerga tushirdi va bo‘ronga qarab yurdi. Qum devoriga qo‘lini tiqdi — va devor uni itardi. Tosh gavda, qoyadek og‘ir gavda, orqaga uloqtirilib, qumga yonboshlab tushdi. Dev o‘rnidan turdi, yana yurdi. Yana uchib ketdi.

— Bola, — dedi u menga qarab. Uning ovozida birinchi marta hayrat bor edi. — Kira olmaydi.

Popuk meshdan chiqib, havoni hidladi — xuddi suvni hidlagandek.

— Kariz boshi, — dedi u. — Devorning tashqarisida. Sahro darvozasidan janubroqda. Bo‘ron yerning tagiga tushmaydi. Suv esa tushadi.

Biz Sahro darvozasiga yaqinlashganimizda, devorning bir qismi qulab borayotganini ko‘rdik: qum uning g‘ishtlarini birma-bir sug‘urib, girdobga olib ketardi. Tog‘ay ham ko‘rdi. U devorning oldiga borib, yelkasini unga tiradi — xuddi qulayotgan uyning ustunidek. Devor ingrab, to‘xtadi.

— Men ushlayman, — dedi Tog‘ay.

Qo‘chqor aka tuyasidan tushib, devning oyog‘i yonidagi toshga o‘tirdi.

— Men u bilan qolaman, — dedi u. — Kimdir unga hazil aytib turishi kerak. Ho‘-ho‘! Eshitdingmi, tog‘? Bir tuya hammomga boribdi...

Kariz boshi qudug‘i tor va qorong‘i edi. Popuk birinchi bo‘lib sirg‘alib tushdi, sochi pastda xira nur taratdi. Biz ortidan — Laylo, Mirshod, Sanjar, Qahhor domla tishlarini qisib, men oxirida. Suv belimga keldi — shunchalik muzdekki, nafasim to‘xtab qoldi. Zulmatda faqat Popukning sochi va suvning shaldirashi.

Popuk bizni o‘z uyiga — Katta hovuzga olib chiqdi. Hovuzdan boshimni chiqarganimda tush payti edi. Lekin tush qizil g‘ira-shira edi, kechki shafaqdek, quyoshsiz.

Shahar kasal edi. Devorlarda, eshiklarda, tut daraxtlarining tanasida qirovdek oppoq-qizil naqshlar o‘sib borardi — sekin, ko‘z oldingda, bir-biriga ulanib. Ko‘chalarda odamlar kam edi, borlari ham holsiz, uyqusiragandek yurardi: bir novvoy do‘koni oldida o‘tirgancha uxlab qolgan edi, qo‘lida xamir. Naqsh ularning nafasini sekin ichayotgan edi.

Gumbazlar ko‘k emas edi. Oltitasi ham — qora tomirli, xuddi quruq yerdagi yoriqlardek. Va shaharning qoq markazida, Ko‘hak tepaligi ustida, bo‘ronning girdobi yerga tushib, ildiz otgan edi — qizil qum ustun bo‘lib aylanardi. Uning tagida, Buyuk yoyning oq marmari yonida, xira qora nur miltillardi. Ona tosh. Anvar domla qarorgohini o‘sha yerga qurgan edi.

Madrasa hovlisida bizni birinchi bo‘lib Sadriddin hazratlari ko‘rdi. Uning oppoq to‘ni changdan qizargan, yuzi esa kulrang edi. U bizga qaradi — Qahhor domlaning bog‘langan biqiniga, Mirshodning qonli barmoqlariga, menga — va bir so‘z ham demadi. Uning ko‘zlarida men ilgari hech qachon ko‘rmagan narsa bor edi: u ishongan edi.

Ulug‘ madrasaning katta zali shifoxonaga aylangan edi. Yuzlab odamlar ko‘rpachalar ustida yotardi, ularning orasida esa yenglari shimarilgan, lunjlari hamon qizil Ravshan yugurib yurardi. Uning yonida Bahrom Tarxon suv tashirdi — to‘q yashil ipak to‘nda, tirsagigacha un.

— Jo‘ra! — Ravshan meni ko‘rib, quchog‘imga otildi, keyin chekinib, ko‘karishlarimga qaradi va jiddiy bo‘ldi. — Keyin yig‘laymiz. Hozir ishim ko‘p. — U qo‘lini ko‘tardi: qo‘li titrardi. — Men qo‘rqyapman. Lekin qochmayapman. Bu — yangi ko‘nikma.

Otasining nonvoyxonasi butun madrasani boqayotgan ekan. Jalolbek Tarxon Hutning yigirmanchi kuni ayollarni shahardan olib chiqib ketgan, Bahrom esa qolgan edi. Mirshod akasini ko‘rib, to‘xtadi. Bahrom unga qaradi, un bosgan qo‘li bilan uning yelkasini ushladi va hech narsa demadi. Ikkovi ham hech narsa demadi. Bu Tarxonlarda «Men seni sog‘indim» degani edi.

— Domla qani? — dedim men.

Ravshan shiftga ishora qildi.

Yulduz madrasaning tomida, qizil g‘ira-shirada, domla yolg‘iz o‘tirardi. Ko‘zlari yumuq, boshi osmonga ko‘tarilgan, lablari qimirlardi.

— Hulkar — Hamalning boshida botadi, ufqdan uch barmoq tepada, — deb pichirlardi u. — Temirqoziq — o‘z joyida. Yetti qaroqchining oxirgisi...

— Domla, — dedim men. — Yulduzlar ko‘rinmayapti.

— Men osmonni yod bilaman, — dedi u ko‘zini ochmay. — Ko‘rinishi shart emas.

Men uning oldiga bordim va tiz cho‘kdim. Tizzalarim qizil changga botdi.

— Kechiring, domla. Siz to‘g‘ri edingiz. Men «isbot» dedim — isbot sizning yigirma to‘rt yilingiz edi.

Domla ko‘zini ochdi. U menga uzoq qaradi. Keyin hassasini tomga bir chertdi.

— Yo‘q, — dedi u. — Sen to‘g‘ri eding: men jim turdim. Yigirma to‘rt yil. Jim turish ham yolg‘onning bir turi, shogirdcha — eng qulayi. — U qo‘lini boshimga qo‘ydi. Og‘ir, quruq, iliq qo‘l. — Endi gapiraman. Va chizaman.

Pastda, Yulduz madrasaning zalida, Qahhor domla Sadriddin hazratlari va Mudarris Hilolaning oldida turdi va gapirdi. Men uning bunchalik ko‘p gapirganini eshitmagan edim. Bir ming bir yuz o‘n to‘qqizinchi yil. Yonayotgan rasadxona. Kuygan qo‘l. Tutun ichida qochayotgan yosh odam. Yigirma to‘rt yil. Mingqubba. «Sen yigirma to‘rt yil meni qidirding. Men esa har kuni yoningdan o‘tdim». Keyin u cho‘ntagidan qora koshin parchasini chiqarib, stolga qo‘ydi — bellashuvdagi urug‘dan qolgan parcha, uni o‘shanda men uning qo‘lida ko‘rgan edim va «dalilni yashiryapti» deb o‘ylagan edim.

— Chapga buralgan tugun, — dedi Qahhor domla. — Rasadxonadagi koshinda ham shu. Bir qo‘l.

Sadriddin hazratlarining qo‘lidan kumush qalam tushib ketdi. U tosh polga jiringlab urildi — va Sadriddin hazratlari uni olish uchun engashmadi.

Oilamni Kulollar mahallasining guzar zalida topdim. Ular yarmarkaga kelgan boshqa qishloq kulollari bilan shu yerda qamalib qolgan edi.

Onam meni ko‘rgan zahoti yugurib keldi — va yelkamga shunday urdiki, men bir qadam orqaga ketdim.

— Qayerda yurding?! — Keyin quchoqladi. Qattiq. Uzoq. Qulog‘idagi sirg‘alar yuzimga sovuq tegdi. — Qayerda yurding, yomg‘ir bolam...

Otam orqasida turardi. U hech narsa demadi — faqat qo‘lini yelkamga qo‘ydi, go‘yo men hali ham o‘sha yerdamanmi, deb tekshirgandek. Bahodir akam hassasiga suyanib kuldi: «Ho‘, olim bola! Qumdan chiqdingmi? Tuzukroq kulol pishirgandek pishibsan!» Nodira opam indamay yig‘lardi.

Kechasi guzar zalining loy poliga reja chizdik.

— Anvar domla toshni girihning markaziga qo‘ygan, — dedim men va cho‘p bilan loyga doira chizdim. — Olti gumbaz — olti tugun, ularning hammasida qora koshinlar. Bu koshinlar — naqshning nusxalari, ular ham ishlayapti. Faqat manbani tuzatish yetmaydi — ishlab turgan nusxalarni ham tuzatish kerak. Aks holda biz yuragini to‘xtatamiz, qo‘l-oyog‘i esa yuraveradi.

Men tuzatish naqshini loyga chizdim: hoshiya va uning tagida tamg‘a belgisi. Mirshod unga qaradi va bosh irg‘adi.

— Oltmishta koshin, — dedim. — Har gumbazga o‘ntadan. Ko‘k sir ostida. Ertaga kechasi pishiramiz.

— Kim chizadi? — dedi otam. — Oltmishta. Bir kechada.

— Men, — dedi Mirshod. — Men ko‘chiraman. Tarxonlar ko‘chirishni biladi.

— Markazga-chi? — dedi Laylo. — Toshga qanday tegasan?

— Qoziq bilan, — dedim. — Temirdan. Unga tuzatishni o‘yib, toshning yuragiga qoqamiz.

— Temir! — dedi Sanjar va birinchi marta kechadan beri jilmaydi.

— Temirqoziq, — dedi domla sekin. — Buvingning ertagi. Qaroqchilar qoziq atrofida aylanaveradi, lekin otlarga yeta olmaydi.

— Qachon qoqamiz? — dedi Sanjar.

Laylo daftarini ochdi. U yarim soat hisobladi — qum soati, domlaning zijidan esda qolgan jadvallar, Buyuk yoyning qiyaligi. Men uning yonida o‘tirib, sonlarni tekshirdim.

— Navro‘z, — dedi u nihoyat. — Hamalning birinchi kuni. Quyosh chiqqandan to‘rt daqiqa keyin birinchi nur Buyuk yoyning pastki toshiga tushadi. O‘sha lahzada shahar girihi o‘zini qayta o‘qiydi. Faqat o‘sha lahzada tuzatish kiradi.

[Ko‘nikma oshdi: Yulduz hisobi, 6-daraja]

— Bo‘ron-chi? — dedi Bahodir akam. — Qum ichida tepalikka qanday chiqasizlar?

— Men ko‘z ochaman, — dedi domla. — «Yetti qaroqchi» bilan. Bo‘ronning halqalarini mixlab, tepada ko‘z ochib turaman.

Men unga qaradim va tushundim. Bunday naqsh uchun uning nafasi yetmaydi. Nafas yetmasa — ko‘zlar yonadi. Men buni o‘n bir yoshimda, dovonda, o‘z ko‘zimda sezgan edim.

— Domla...

— Ko‘zlarim menga kerak emas, — dedi u.

Keyin guruhlar belgilandi. Mirshod va Bahrom — Ulug‘ madrasa. Ravshan va Mudarris Hilola — Yulduz madrasa. Sadriddin hazratlari — Kutubxona. Bahodir akam, Nodira opam va shahar kulollari — Zargarlar toqi. Popuk kariz orqali — Katta sardoba. Qahhor domla va Qo‘chqor aka — Sahro darvozasi minorasi. Markaz — men, Laylo va Sanjar. Otam — Ko‘hak etagida, domlaning yonida.

Hutning yigirma sakkizinchi kechasi guzar xumdoni yondi. Oltmishta xom koshin kulollarning omboridan olinib, ko‘k sirga botirildi, va Mirshod ularning har biriga, ho‘l sir ustiga, tuzatish naqshini ko‘chirdi. Bittasini. Keyingisini. Keyingisini. Xatosiz. Otam har koshinning burchagiga o‘z tamg‘asini bosardi: doira, nuqta, to‘lqin. Mirshodning barmoq uchlari qirqinchi koshinda qonadi. U to‘xtamadi.

Onam hammani ovqatlantirardi — qayerdandir guruch, sabzi, qozon topgan edi. Bahodir akam o‘t yoqardi, terga botib.

Men xumdonning havo teshiklari ustiga nafas naqshini chizdim. Otam bilan ikkovimiz Sariqqumda buni qo‘l bilan qilolmagan edik — tartibni aniq ushlab bo‘lmasdi. Naqsh esa ushlardi: «bir — och, ikki, uch — yop», va yana, va yana — to‘xtash sharti bilan: «sir pishsa — tin». Xumdon kompilyatorga o‘xshardi: kirgan xom narsa pishib, o‘zgarmas bo‘lib chiqadi. Faqat unga to‘g‘ri buyruq kerak. Bo‘ronning issiq shamoli teshiklardan kirib, olovni kuchaytirardi — birinchi marta bu qum bizga yordam berdi.

Otam cho‘g‘ ichiga o‘zining so‘nggi sinov koshinlarini — men Sariqqumdan olib kelganlarni — guvoh qilib qo‘ydi. Yarim tunda u ulardan birini temir ilmoq bilan chiqardi. Koshin chetlarigacha chuqur, tekis ko‘k edi. Otam uzoq qaradi va hech narsa demadi.

Yarim tunda men Temirchilar rastasiga yugurdim. Usta G‘ofurning temirxonasida Sanjar qoziqni allaqachon to‘rt qirrali qilib bolg‘alagan edi. Men uning qizigan qirralariga tuzatish naqshini chizdim, Sanjar esa nur izi bo‘ylab iskana bilan o‘ydi — tez, aniq, men chizganimdan bir chiziq ham chetga chiqmay. Kar Usta G‘ofur yonimizda turib, qo‘li bilan ishora qildi: «Yaxshi». Popuk karizdan muzdek suv olib keldi. Qoziq suvga tushdi — vishillab, bug‘ chiqarib.

[Ko‘nikma oshdi: Temirga naqsh, 4-daraja]

Otam qoziqning boshiga o‘z qo‘li bilan xom loydan qalpoq qoplab berdi — ho‘l, yumshoq, tamg‘a kutadigan.

Tongda otam xumdonni ochdi.

Koshinlar qator-qator turardi. Ko‘k. Chuqur, tiniq, tekis — chetlarida bitta ham yashil dog‘siz, o‘rtasida bitta ham oq dog‘siz. Sof Afrosiyob ko‘ki.

Otam birinchi koshinni qo‘liga oldi. Qizil g‘ira-shirada ham u ko‘k yonardi. Otam unga qaradi. Uning yuzi qimirlamadi, lekin ko‘zlaridan yosh oqib tushdi — jimgina, bir-biri ortidan, soqoliga.

[Ko‘nikma oshdi: Kulolchilik, 5-daraja]

[Ko‘nikma oshdi: Sir tayyorlash, 5-daraja]

[Daraja oshdi: 26 → 27]

U koshinni qo‘ydi va menga o‘girildi.

— Tamg‘am yoningdami?

— Ha.

— Endi, — dedi otam, — ishni tugatamiz.