Qora Kotib

Anvar domla qo‘lini yelkamdan oldi va Ona toshning ustiga, havoga naqsh chizdi.

U chizganini men ko‘p marta ko‘rgan edim — kutubxonada, yirtilgan varaqlar ustida, qalam bilan. Lekin bunday emas. Uning barmoqlari tez, aniq, raqsga tushgandek yurardi, har bir chiziq ortidan qora iz qolardi, iz esa havoda qotib, yonardi. Naqsh toshni o‘rab oldi — va tosh supadan ko‘tarildi.

U g‘uvillardi. Past, bo‘g‘iq, xuddi ari uyasidek. Tosh bir qarich, ikki qarich ko‘tarilib, havoda suzib qoldi, uning atrofidagi qum esa tutundek to‘zib, spiral bo‘lib yuqoriga o‘rladi. Men Anvar domlaning qo‘llariga qaradim: barmoq uchlaridagi siyoh dog‘lari o‘sayotgan edi. Qora chiziqlar uning barmoqlaridan bilaklariga, bilaklaridan tirsaklariga o‘rmalab chiqardi — xuddi tomirlarga siyoh quyilgandek.

— Hozir! — dedi eshik oldidan Xurshid.

To‘rtta tuyakash qo‘llarini siltadi. Ularning qora naqshlaridan arqonlar otilib chiqdi — qora, silliq, ilondek tirik. Birinchi arqon Layloning belini o‘radi. Laylo qichqirib, astrolyabiyasini ko‘ksiga bosdi. Arqon tortildi — va ikkiga bo‘lindi. Ikkitasi — to‘rtga. U ko‘paya-ko‘paya Layloning qo‘llarini, yelkalarini, tizzalarini o‘rab oldi. Boshqa arqonlar Mirshodga, Sanjarga otildi. Sanjar bolg‘asini ko‘tarishga ulgurdi — arqon uning qo‘lini bolg‘a bilan birga ko‘ksiga bog‘lab qo‘ydi.

Men arqonlardan biriga yopishdim. U kaftimda sovuq edi, tirik edi. Men uni o‘qidim — bir lahzada, xuddi Tuzatish meni o‘zi o‘qitgandek: kichkina, oddiy naqsh, bellashuvdagi urug‘ning jiyani. Tortilsang — ikkiga bo‘linadi. Qarshilik qilsang — to‘rtga. Oldingi hayotimda bunday dasturni «ko‘payuvchi» derdik: o‘zini nusxalab, xotirani to‘ldirib tashlaydi. Men barmog‘im bilan bitta arqonning atrofiga kichik hoshiya chizdim — u qotib, qora changga aylandi. Uning o‘rnida esa yana uchtasi o‘sib chiqdi.

Arqonlar menga tegmadi. Birortasi ham. Ular atrofimda aylanib, qaytib ketardi, xuddi kimdir ularga buyurgandek: «Unga tegmanglar. U hali kerak».

Qahhor domla esa kutib o‘tirmadi.

U bir qadam tashladi va havoga qalqon chizdi — o‘n ikki qirrali, oppoq, keng. Arqonlar unga urildi va sinib tushdi. Ikkinchi qadamda u qalqondan bir chetini uzib, uni pichoqdek otdi — oq nur Xurshidning yelkasiga tegib, uni devorga uloqtirdi.

— Anvar! — Qahhor domlaning xirillagan ovozi zalni to‘ldirdi.

Qahhor domla yaxshi jang qilardi. Men hech qachon bunday jangni ko‘rmagan edim — himoya darsida, qor ichida, u bizga faqat boshini ko‘rsatgan ekan. U chizardi, qaytarardi, yana chizardi — tez, qisqa, ortiqcha harakatsiz, xuddi uning gaplaridek: «Qayta. Sust. Yana». Oq naqshlar qora naqshlarni birin-ketin kesib o‘tardi. U Anvar domlaga to‘rt qadam, uch qadam yaqinlashdi.

Anvar domla toshni havoda ushlab turgancha, bo‘sh qo‘lini bir siltadi.

Qo‘lidan qamchi chiqdi. Qora, ingichka, uzun. U havoda ikkiga bo‘lindi, to‘rtga — va to‘rt uchi to‘rt tomondan Qahhor domlaning qalqonini aylanib o‘tdi. Bittasi qalqonning chetidan sirpanib kirdi — va uning biqinini teshib o‘tdi.

Qahhor domla to‘xtadi. U pastga, to‘nining biqiniga qaradi — mato qorayib, ho‘l bo‘lib borardi. Keyin tizzasiga cho‘kdi. Keyin yon tomoni bilan qizil polga yiqildi.

Laylo arqonlar ichida qichqirdi. Men qimirlay olmadim. Qo‘llarim. Oyoqlarim. Tilim. Hech narsa.

Anvar domla uning oldiga keldi. U hatto hozir ham ovozini ko‘tarmadi.

— Kechir, Qahhor, — dedi u. — Sen yigirma to‘rt yil meni qidirding. Men esa har kuni yoningdan o‘tdim.

Qahhor domla boshini ko‘tardi. Uning ko‘zlarida og‘riq emas edi. Unda tanish — tanigan odamning qarashi bor edi. Men uning xayolida nima ko‘rinayotganini bilardim: yonayotgan rasadxona, tutun va tutun ichida qochayotgan yosh qomat. Yigirma to‘rt yildan keyin qomatga yuz qo‘shildi.

— Sen, — dedi Qahhor domla. Faqat shu.

Anvar domla menga o‘girildi. Ona tosh uning yelkasi ustida, havoda g‘uvillab turardi. Qo‘llari tirsagigacha qop-qora edi. Lekin uning yuzi — uning yuzi hali ham o‘sha edi: mehribon, charchagan, lab burchagida siyoh dog‘i.

— Aziz, — dedi u. — Eshit meni. Bir marta eshit, keyin o‘zing hal qil.

Men gapirmadim. Qo‘llarim titrardi.

— Men bozorda o‘sganman. Sen charx yonida. Madrasa bizga nima dedi? «Yigirma tilla». «Vaqf yo‘q». «Kulol, bu yerda ko‘za emas, naqsh chiziladi». Ular bilimni qafasga solib, kalitini yoqalariga osib olishgan. Har yili minglab bolalar — kulollarning, novvoylarning, tuyakashlarning bolalari — naqsh chiza oladi-yu, hech qachon o‘rganmaydi, chunki onasining sirg‘asi yo‘q. — U toshga qaradi. — Ustozim menga oxirgi darsini yigirma to‘rt yil oldin bergan: aybimni o‘z bo‘yniga oldi. Men o‘shanda tushundim — qafasni buzish uchun kimdir qafasdan tashqarida qolishi kerak. Bilim — qafasga sig‘maydigan qush. Bu tosh qafasni buzadi. Naqsh o‘zini o‘zi yozadi, o‘zini o‘zi o‘rgatadi. Hech kimga madrasa kerak bo‘lmaydi.

U menga qo‘lini cho‘zdi. Qora qo‘lini.

— Kel, men bilan. Sen uni tushunasan — biz uni boshqaramiz. Hech bir kulolning bolasi boshqa hech qachon xatoni yuz marta ko‘chirmaydi.

Men hujramni esladim. Sham. Tunda, ko‘zlarim yoshlanib, bitta noto‘g‘ri naqshni yuz marta, xatosi bilan, kitobdagidek ko‘chirganim. Ravshanning xurragi. Qo‘limning og‘rig‘i. Jahlim.

Bir lahza. Bor-yo‘g‘i bir lahza men uning qo‘liga qaradim va o‘yladim: u haq.

Keyin men qizil shisha novvoyni esladim. Havoda qotgan oshiqni. Kaptarlarga cho‘zilgan qo‘lni.

— Siz naqshga «yetar» deyishni o‘rgatmagansiz, — dedim men. Ovozim titramadi — o‘zim hayron qoldim. — U hech kimga tekin bo‘lmaydi. U hammani yeydi. Avval toshni, keyin suvni, keyin bizni. Men bu naqshni o‘qidim, Anvar domla. Unda oxiri yo‘q.

Anvar domla qo‘lini tushirdi. U menga uzoq qaradi — g‘amgin, xuddi kengashda o‘z ustoziga qaragandek.

— Men seni aldamadim, Aziz, — dedi u. — Faqat hammasini aytmadim.

— Bu ham yolg‘on, — dedim men.

Orqamdan temir tovushi keldi.

Sanjar arqonlar ichida qizarib, bo‘kirib, bir qo‘lini — bolg‘asiz qo‘lini — bo‘shatib olgan edi. U o‘sha qo‘li bilan belidagi qilichni sug‘urdi. Men uni tanidim: singan omoch tig‘idan yasalgan «dev qilichi», unga men o‘n yoshimda o‘tkirlik naqshini chizgan edim, u esa bir kechada Po‘lat ustaning sandonini ikkiga bo‘lgan edi. Po‘lat usta uni «Endi qachon ishlatmaslikni bilasan», deb qaytargan edi.

Sanjar bilardi. Bugun — ishlatish kuni edi.

— Temir... yolg‘on... gapirmaydi! — deb bo‘kirdi u va qilichni o‘ziga, keyin Layloga, keyin Mirshodga siltadi.

Qora arqonlar qilich tekkan joyda ko‘paymadi — ular qirqilgan ip kalavasidek uzilib, to‘kildi. Laylo polga yiqildi, Mirshod tizzasiga turdi.

Xurshid devordan o‘zini tiklab, qo‘lini ko‘tardi — to‘rtta tuyakashning to‘rttasi ham qora naqshlarini bizga otdi. Mirshod o‘rnidan sakrab turdi va barmoqlari qonagan qo‘llari bilan havoga o‘n ikki qirrali yulduz chizdi. Tuzatilgan Tarxon qalqoni. U chap tomonini ham, o‘ng tomonini ham ushlab turdi — qora zarbalar unga urilib, uchqun bo‘lib sochildi.

— Tarxonlar xato qilmaydi, — dedi Mirshod tishlarini qisib. — Endi.

Anvar domla bir lahza bizga qaradi. Keyin tosh bilan birga orqaga, eshik tomon chekindi.

— Ketdik, — dedi u odamlariga.

Ular dahliz bo‘ylab, bozor orqali, birinchi zalga yugurishdi. Biz ortlaridan — Sanjar Qahhor domlani bir yelkasiga ortib, bo‘sh qo‘lida qilich, Mirshod qalqoni bilan, Laylo meni qo‘limdan tortib. Birinchi zalga yetib borganimizda ular allaqachon arqonlarda edi. Tosh ular bilan birga yuqoriga, siniq gumbazning yorig‘i tomon suzib borardi.

Anvar domla yorig‘dan chiqib, oxirgi marta pastga qaradi. Keyin gumbazning ichki tomoniga kaftini qo‘ydi va chizdi.

Gumbaz ingradi. Keyin yorildi. Keyin qum quyildi — sharqirab, oqib, osmondan tushgan qizil sharshara bo‘lib.

— Pastga! — qichqirdi Mirshod va qalqonini boshimiz ustiga ko‘tardi.

Qum qalqonga urildi. Qalqon egildi — lekin chidadi. Qum uning ustidan oqib, atrofimizga, chetlarimizga to‘kilardi. Qizil yorug‘lik so‘ndi. Shovqin uzoq davom etdi, keyin sekinlashdi, keyin qumning mayda shivirlashiga aylandi — va u ham tindi.

Zulmat.

Birinchi bo‘lib men Qahhor domlaning nafasini eshitdim — og‘ir, xirillagan, siyrak. Sanjar uni qalqon ostida, qumga yotqizgan edi.

Men qo‘llarim bilan uni qidirib topdim. Uning to‘ni biqinida ho‘l va iliq edi. Ravshan menga o‘rgatgan oddiy shifo naqshini esladim: kichkina doira, uning ichida uchta chiziq, markazda nuqta — «to‘xta, bit, yopil». Zulmatda, ko‘rmasdan chizdim. Birinchisi chiqmadi — qo‘llarim juda qattiq titrardi. Ikkinchisi ham. Uchinchisida Ravshanning ovozini esladim: «Qimirlamang. Menga qarang. Nafas oling». O‘zimga aytdim. Nafas oldim.

Naqsh ushladi. Qahhor domlaning nafasi sekin, tekis bo‘ldi.

Men zulmatda o‘tirib, o‘z qo‘llarimni ko‘rmasdim. Lekin ular nima qilganini bilardim. Men unga joyni o‘qib berdim. Men unga zijni yozib berdim. Men unga yo‘lni ko‘rsatdim. Uch qator. Hammasi mening qo‘lim bilan.

Yonimda kichkina, zaif nur yondi. Laylo polga barmog‘i bilan nur naqshini chizgan edi — qiyshiqroq, xira, lekin nur. U qo‘lida qum soatini ushlab turardi.

— Navro‘zgacha yigirma bir kun, — dedi u. Ovozi qattiq edi, qo‘ng‘iroqchalari esa titrardi. — Anvar domla eng yaxshi tuyalarda shaharga o‘n kunda yetadi.

— Suv? — dedi Mirshod. Uning qalqoni so‘ngan edi, u devorga suyanib o‘tirardi.

Sanjar meshini ko‘tarib ko‘rdi.

— Bitta mesh. Yarim.

Popukning sochi zulmatda xira, ko‘kish nur taratardi. U polga cho‘kkaladi, ikki kaftini qizil toshga qo‘ydi va ko‘zini yumdi. Uzoq jim turdi. Keyin polning ostidan, juda chuqurdan, suvning ovozi keldi — gurillab, ko‘tarilib. Zalning bir burchagidagi eski tosh ariqchadan qop-qora, muzdek suv chiqib, oqib keldi.

— Shaharning eski sardobasi, — dedi Popuk ko‘zini ochib. — U meni tanidi. Men uning suvchisi edim.

Mirshod devorga suyangancha, zulmatga qarab, juda rasmiy ovozda dedi:

— Kulol. Bozorda men sizga «qara» dedimmi?

— Dedingiz.

— Unda bu... unutilsin. Tarxonlar hech kimga «qara» demaydi.

Laylo birinchi marta kulib yubordi — qisqa, burni bilan, yig‘idan bir qadam narida. Men ham.

Sanjar suvga engashib, uzoq ichdi. Keyin «Temir yolg‘on gapirmaydi, lekin suv undan ham to‘g‘riroq», dedi — va hech kim nima demoqchi ekanini tushunmadi, u o‘zi ham.

Men xaltachamni yechdim. Pergar. Tamg‘a. Otamning ko‘k koshinlari. Va tosh — kaftdek, silliq, kulrang, ichida qizg‘ish tomir. Men uni ikki kaftimga olib, isitdim. Tosh sovuq edi. Keyin iliqroq. Keyin iliq.

— Tog‘ay, — dedim men zulmatga. — Tog‘ay... eshitasanmi?

Javob yo‘q edi. Keyin, ustimizdagi ming botmonlab qum orqali, juda uzoqdan past bir gumburlash eshitildi — go‘yo tog‘ o‘z nomini eshitgandek.