Ming gumbaz

Sanjar siniq gumbazning yonidagi qumga temir qoziq qoqdi, unga arqon bog‘ladi va arqonni uch marta tortib ko‘rdi.

— Temir yolg‘on gapirmaydi, — dedi u. — Lekin qum gapiradi. Tezroq tushinglar.

Qo‘chqor aka va uning ikki sodiq tuyakashi tepada, tuyalar bilan qolishdi. Qo‘chqor aka meni quchoqlab, yelkamga shunday urdiki, tishlarim taqilladi:

— Ho‘-ho‘! Pastda arvoh ko‘rsang, mendan salom ayt. Tuyalarimni ham so‘rab qo‘ysin!

Kulishga harakat qildi. Chiqmadi.

Anvar domla to‘rtta tuyakashni o‘zi bilan pastga buyurdi — «yuk ko‘tarish uchun, bizga chiroq, suv va arqon kerak bo‘ladi». Ular jimgina bosh irg‘ab, arqonga yopishishdi. Soqollisi ham. Qahhor domla Anvar domladan keyin darhol tushdi — bir qadam ham qoldirmay. Keyin Laylo, Mirshod, men, eng oxirida Sanjar, yelkasida bolg‘a va Popukning meshi.

Men gumbazning yorig‘idan sirg‘alib o‘tdim va arqonda osilib qoldim.

Pastda zal bor edi. Ulkan, dumaloq, shunchalik baland ediki, chiroqlarimizning nuri shiftiga yetmasdi. Qum ostida yotgan derazalardan qizil yorug‘lik sizib kirardi — xira, qonsiz, xuddi quyosh qalin qizil mato ortida qolgandek. Zal butun edi. Sakkiz yuz yil qum ostida — va birorta ham koshin tushmagan.

Oyog‘im polga tekkanda chang ko‘tarildi — undek mayin, qizil. Havo sovuq, quruq va og‘ir edi, har nafas ko‘ksimga qum to‘ldirgandek bo‘lardi. Devorlarda naqshlar bor edi. Qotgan, qizil naqshlar — xuddi chiziq chizilayotgan paytda to‘xtatib qo‘yilgandek, har bir chiziqning uchi hali ham qayoqqadir intilib turardi.

Eng dahshatlisi — jimlik edi. Shunchalik chuqur jimlikki, qulog‘im o‘z-o‘zidan jiringlay boshladi, go‘yo zal o‘zi jiringlayotgandek. Mirshod nimanidir pichirlab aytdi — ovozi devorlarga urilib, yetti marta qaytib keldi. Shundan keyin hech kim gapirmadi.

Zaldan keng eshik ko‘chaga olib chiqardi. Ko‘cha qumga to‘la edi — bel baravar, ba’zi joyda boshdan oshib, lekin ustida yana gumbazli tom bor edi: butun bozor bitta ulkan tom ostida qurilgan ekan, qum esa uni to‘ldira olmagan.

Bu bozorda odamlar bor edi.

Birinchisini ko‘rib, men chiroqni tushirib yuborishimga oz qoldi. Tandir oldida novvoy turardi — engashgan, bir qo‘lini tandirning og‘ziga tiqqan, ikkinchi qo‘lida hali uzilmagan non. Uning yuzi, kiyimi, qo‘lidagi noni — hammasi qizil shishadan edi. Chiroq nuri uning ichidan o‘tib, polga qizil soya tushirardi.

Keyin boshqalarni ko‘rdim. Oshiq o‘ynayotgan uch bola — biri oshiqni hozirgina otgan, oshiq havoda, qizil shisha tomchidek osilib qolgan. Kaptarlarga don sepayotgan chol — qo‘li cho‘zilgan, barmoqlari orasidan don to‘kilmoqda, kaptarlar esa qanot qoqqan joyida qotgan. Suv ko‘tarib ketayotgan ayol. Savdolashayotgan ikki kishi, biri kulib turibdi. Yuzlab odamlar, harakatning o‘rtasida, nafasning yarmida to‘xtatilgan.

Laylo ularni sanay boshladi — u qo‘rqsa, doim sanardi. O‘ttizgacha sanadi va to‘xtadi.

Qon yo‘q edi. Qo‘rquv ham yo‘q edi ularning yuzida. Ular shunchaki bilmay qolishgan edi. Bu hammasidan ham yomonroq edi.

Mirshod men bilan yonma-yon to‘xtadi. Uning ovozi titrardi:

— Aziz... qara.

U birinchi marta meni ismim bilan chaqirdi. Va birinchi marta «siz» demadi. Men unga qaradim — u buni o‘zi ham sezmagan edi. Uning qo‘li bozorning oxiridagi devorni ko‘rsatardi.

Devorda surat bor edi — qizil, qora va ko‘k koshinlardan terilgan, butun devor bo‘ylab. Ming gumbazli shahar, yashil bog‘lar orasida. Va shaharni aylanib o‘rab olgan ulkan maxluq: uning tanasi tangachalardan emas, naqshlardan edi — tugunlar, halqalar, yulduzlar, bir-biriga ulangan. Maxluq shaharni aylanib chiqib, o‘z dumini tishlagan edi. Uning dumidan yana bosh o‘sib chiqqandek, boshidan yana dum — oxiri yo‘q.

Buvimning ertagi. «Shaharni o‘z dumini tishlagan ajdarho o‘rab oldi».

Men uni o‘qidim, va ichimda eski ovoz aniq aytdi: «Bu — cheksiz sikl. Chizilgan cheksiz sikl». Bitta buyruq, o‘zini chaqiradi, o‘zini chaqiradi, o‘zini chaqiradi — va oxirgi qatorga hech qachon yetib bormaydi, chunki oxirgi qator yozilmagan.

Bozordan markaziy zalga tor, uzun dahliz olib borardi. Popukning meshi shu yerda Sanjarning yelkasida birdan qimirladi.

— Qo‘yib yubor, — dedi mesh ichidan ovoz. Bu safar kinoyasiz.

Sanjar meshning og‘zini ochdi. Popuk chiqdi — sochi yerga oqib, tomchilari havoda to‘xtab — va hech kimga qaramay dahliz bo‘ylab yurdi. U xuddi kimdir qo‘lidan sekin tortib ketayotgandek yurardi, orqaga qayrilgan oyoqlari qumda g‘alati iz qoldirardi.

Dahlizning devori boshdan-oyoq yozuv edi. Naqsh bilan yozilgan ismlar — minglab, har biri kaftdek, qator-qator, shiftgacha. Men chiroqni ko‘tardim va o‘qiy boshladim: «Olim — duradgor». «Guli — to‘quvchi». «Rustam — koshinchi». Shaharning butun aholisi. Tashqaridagi qizil shisha odamlarning ismlari.

Popuk devor oldida to‘xtadi. Uning oppoq qo‘li ismlar ustidan sekin yurdi — birini, boshqasini silab — va bittasining ustida qotib qoldi.

— Men o‘qiy olmayman, — dedi u juda sekin. — Unutganman. Sakkiz yuz yil. Lekin bu... bu sovuq. Qolganlari issiq, bu sovuq. — U menga qaradi, rangsiz ko‘zlari birinchi marta qo‘rqib turardi. — O‘qi, Igna egasi.

Men chiroqni yaqinlashtirdim. Nuqta — kirish. Oltiburchak — suv. To‘lqin chizig‘i. Yarim oy.

— Oysuluv, — dedim. — Suvchi.

Muz singandek tovush eshitildi — qishda hovuzning ustidagi qalin muz birdan yorilib ketganda chiqadigan, jarangdor, uzun tovush. Popukning bilaklaridan, bo‘ynidan, sochlari orasidan qop-qora ingichka iplar ko‘rindi — men ularni hech qachon ko‘rmagan edim — va bir zumda qora chang bo‘lib to‘kilib tushdi.

U o‘z yengiga qaradi. Qizil ipli igna hali ham o‘sha yerda qadalgan edi. U uni o‘zi, sekin, sug‘urib oldi — va menga uzatdi.

— Endi men seniki emasman, — dedi u. — Lekin qolaman.

Keyin u kulib yubordi. Birinchi marta. Uning kulgisi suvning toshlar orasidan oqishiga o‘xshardi — sovuq, tiniq, to‘xtamaydigan. Hamma unga qarab qoldi. Sanjar ham jilmaydi, keyin nima uchun jilmayganini bilmay, qovog‘ini soldi.

Men unga uch soniya tikildim.

[Ko‘nikma oshdi: Kuzatish, 5-daraja]

[Kuzatish: Oysuluv]

IsmOysuluv

UnvonMingqubba suvchisi

Onamning ignasini do‘ppimning ichiga, eski joyiga qadadim. Onam uni Sariqqumdan ketayotganimda aynan shu yerga qadagan edi — do‘ppidagi teshikcha hali ham o‘sha joyda, ignani kutib turgandek edi.

— Oysuluv, — dedi Sanjar, ismni tilida aylantirib. — Chiroyli. Lekin Popuk yaxshiroq edi.

— Popuk deyaver, — dedi u, sochini yelkasiga tashlab. — Endi bilaman: bu laqab. Laqab — kiyimga o‘xshaydi, ism esa — teri.

Markaziy zal dahlizning oxirida edi. U kichkina edi — boshqa zallardan kichikroq — va sakkiz burchakli. Qum bu yerga kirmagan: pol toza, qizil tosh, shiftda esa yulduzlar — haqiqiy yulduzlar joylashuvi, ko‘k koshinda oltin nuqtalar.

Zalning o‘rtasida sakkiz burchakli supa. Supaning ustida tosh yotardi.

U tuxumga o‘xshardi, bir quchoq kattaligida, qora-qizil — xuddi ichida o‘t yonib turgan ko‘mir. Toshning yuzi mayda naqshlar bilan qoplangan edi, ular shunchalik zich ediki, uzoqdan g‘adir-budur teriga o‘xshardi. Atrofidagi qum — supaning chetidagi yupqa qatlam — o‘z-o‘zidan harakatlanardi: sekin, bir maromda halqalar chizardi, o‘chirardi, yana chizardi. Toshning bir burchagida esa kichkina belgi o‘yilgan edi.

✶

Men qotib qoldim. Men bu belgini bilardim. Men uni yetti yoshimda, birinchi oynamning oxirida ko‘rgan edim — va bezak deb o‘ylagan edim. Keyin qizil lavhaning burchagida.

Laylo, Qahhor domla, Mirshod — hammasi zalning chetida to‘xtadi. Anvar domla eshik oldida turardi. Reja esimda edi: u tosh bilan hech qachon yolg‘iz qolmaydi. U yolg‘iz emas edi — biz beshtamiz, u bitta. To‘rtta tuyakash esa yuk ko‘tarish uchun kelgan. Men shunday deb o‘yladim. Men esa, o‘zim ham bilmay, supaga chiqdim va qo‘limni toshga qo‘ydim.

Tosh iliq edi. U sekin tebranardi — yurakdek.

Oyna o‘zi ochildi.

[Holat oynasi]

[Manba topildi]

✶

Faqat shu. Uch qator. Oyna menga boshqa hech narsa aytmadi, lekin boshqa hech narsa kerak ham emas edi.

Hoshiya. Oynaning har bir qatori boshida turgan o‘sha tik chiziq — mening oynamda sakkiz yildan beri turgan chiziq — qizil lavhada ham bor edi. Yulduz ham. Bir xil qo‘l. Bir xil yozuv. Oldingi hayotimda men kodni o‘qib, uni kim yozganini bilardim: har dasturchining o‘z odati, o‘z qo‘li bor, xuddi xattotdek. Bu yerda ham shunday edi.

Mening oynam va bu la’nat — bir qo‘lning ishi.

Men qo‘limni tortmadim. Men o‘qidim. Toshning naqshi ko‘z oldimda qatorlarga ajrala boshladi — Tuzatish shunday ishlaydi, men buni bilardim, lekin bunchalik tiniq hech qachon ko‘rmagan edim. Markaz: shu tosh. Takror: naqsh o‘zini ichida ikki marta chizadi — har bir nusxa yana ikkitasini, ular yana ikkitasini. Hoshiya: yo‘q. Hech qayerda. Chegara yo‘q. Tamg‘a: yo‘q. «Ish tugadi» degan belgi yo‘q.

Men uni qayta-qayta tekshirdim. Xato yo‘q edi — naqshda hamma narsa to‘g‘ri yozilgan edi. Faqat oxiri yozilmagan edi.

Otamning ovozi xumdon oldidan, olti yil naridan keldi: «Tamg‘asiz ish — tugamagan ish».

«Agar ish hech tugamasa-chi?» — deb so‘ragan edim men o‘shanda.

«Unda u ish emas — balo».

[Ko‘nikma oshdi: Naqsh o‘qish, 9-daraja]

[Yangi unvon: Qum ostini ko‘rgan]

Oyog‘im ostida qum halqalari tezlashdi. Kimdir yonimga keldi.

Anvar domla supaning chetida turardi. U menga qaramadi. U toshga qaradi — va men uning yuzida ilgari hech qachon ko‘rmagan narsani ko‘rdim. Mehribonlik yo‘q edi. G‘am ham. Faqat ochlik — qirq kun och qolgan odamning nonga qarashidek, yigirma to‘rt yil kutgan odamning eshikka qarashidek.

Qahhor domla zalning narigi chetidan sekin, bir qadam, ikki qadam yaqinlasha boshladi. Laylo astrolyabiyasini mahkam ushladi. Sanjar bolg‘asini yelkasidan tushirdi.

Anvar domla qo‘lini ko‘tardi — toshga emas, menga. Barmoqlari mening yelkamga tegdi, yengil, otadek. Men qimirlamadim — qo‘rquvdan emas, odatdan: ikki yarim yil davomida bu qo‘l menga faqat kitob, non va chiroq bergan edi.

— Rahmat, Aziz, — dedi u mayin ovozda. Uning ovozi hech qachon ko‘tarilmasdi. Hozir ham. — Sen o‘z ishingni qilding.

Orqamizdan tovush keldi — past, g‘ichirlagan, xuddi qalam qog‘ozni tirnagandek. Men o‘girildim.

Eshik oldida to‘rtta tuyakash turardi. Ular qo‘llarini havoga ko‘targan va havoga chizishardi — tez, bir xil, mashq qilingan harakatlar bilan. Ularning barmoqlari ortidan qora chiziqlar qolardi. Qora naqshlar. Chapga buralgan.

To‘rtta «tuyakash»ning qo‘llarida qora naqshlar yondi. Ulardan birining soqoli ostidan tanish yuz qaradi — Xurshid.