Devning peshonasidagi sikl

Dev bir lahza qimirlamay turdi — uyqudan endi uyg‘ongan, qayerdaligini bilmagan odamdek. Keyin engashib, yerdan tuyadek kattakon xarsangni ko‘tardi va otdi.

Xarsang boshimiz ustidan g‘uvillab o‘tib, yo‘l chetidagi qoyaga urildi. Qoya chil-chil bo‘ldi, mayda toshlar do‘ldek yog‘ildi.

Keyin hammasi birdan boshlandi.

Tuyalar arqonlarini uzib, har tomonga tarqaldi: biri jar tomonga, biri yo‘l bo‘ylab pastga, biri to‘g‘ri devga qarab — va dev uni bir urishda yo‘ldan supurib tashladi. Qo‘riqchilar kamon tortdi. O‘qlar devning ko‘kragiga tegib, devorga otilgan no‘xatdek chiqillab qaytib tushdi. Kimdir qichqirar, kimdir onasini chaqirar, kimdir yuklar orasiga yashirinardi.

— Hammangiz menga! — bo‘kirdi Qo‘chqor aka. Uning ovozi tosh ko‘chkisi ichida ham eshitilardi. — Qoyaga suyaning! Yuklarni tashlang! Tuyalarni tashlang! Odamlar — menga!

Qo‘riqchilar qator bo‘lib, nayzalarini oldinga tutib turishardi. Bahodir akam o‘sha qatorda edi — yangi sovuti oyda yaltirar, nayzasining uchi titramasdi. U bir lahza orqasiga o‘girilib, meni qidirdi va topdi:

— Aziz! Toshning orqasiga yot! Boshingni ko‘tarma!

Men boshimni ko‘tarib turaverdim.

Men astrolyabiya yonida qotib turib, devni kuzatardim. Kuzatish — men bilgan yagona ish edi.

Dev g‘alati harakat qilardi. U qimirlagan har narsaga — tuyaga, odamga, qulagan xurjunga — bir xil zarba berardi: qo‘lini ko‘taradi, tushiradi, yana ko‘taradi. Tuya bo‘lsa ham, xurjun bo‘lsa ham — bir xil. Xuddi o‘ylamasdan. Xuddi uning ichida kimdir bitta buyruqni qayta-qayta takrorlayotgandek.

— Olim! — Sanjar yonimda paydo bo‘ldi. U taqachining og‘ir bolg‘asini ikki qo‘llab ushlab olgan edi. — Qoch! Nega turibsan?

Dev o‘girildi — to‘g‘ri biz tomonga.

Astrolyabiya toshda turardi. Domlaning astrolyabiyasi. Men o‘ylamasdan unga qarab yugurdim — va qo‘lim unga tekkan paytda tepamda qorong‘ilik paydo bo‘ldi. Devning mushti. Tosh, ulkan, oyni to‘sib, men tomonga tushib kelardi.

Kimdir meni yon tomondan shunday qattiq urdiki, oyog‘im yerdan uzildi. Men havoda uchib, qoyaga borib urildim. Chap qoshimning ustini nimadir kesib o‘tdi, dunyo bir lahza oppoq bo‘lib ketdi.

Ko‘zimni ochganimda Bahodir akamni ko‘rdim.

U men turgan joyda edi. Meni itarib yuborgan — va o‘zi o‘rnimda qolgan edi. Devning mushti qoyaga tushgan, akamning chap oyog‘i esa musht bilan tosh orasida qolgan edi. U qichqirmadi. Faqat yuzi oqarib ketdi, lablari qimirladi — nimadir demoqchi bo‘ldi — va u yonboshiga yiqildi.

Ko‘z oldimda bitta qator qip-qizil bo‘lib yondi.

HP41/96

Men qatorga qaramadim. Men akamga qarab turardim.

Qulog‘im shang‘illar, og‘zim chang va temir ta’miga to‘lgan edi. Emaklab akamning yoniga bordim. U ko‘zini ochdi — bir lahzaga — va meni tanidi.

— Qoch, pakana, — shivirladi u. Keyin ko‘zlari yana yumildi.

Dev mushtini ko‘tardi. Akam hali ham uning oyog‘i ostida yotardi.

Va shu lahzada men uning peshonasini aniq ko‘rdim.

Qizil oy nurida kuygan chiziqlar yonardi: naqsh — terisiga kuydirib bosilgan tamg‘a. Men uni o‘qidim — shoshmasdan, qo‘rquv ichida ham, qatorma-qator, xuddi Toshkentda tunda boshqa birovning kodini o‘qigandek. Nuqta — kirish. Uchburchaklar — kuch. Chiziq — yo‘nalish: «oldingdagi narsaga». Keyin takror. Chapga buralgan tugunlar: «hujum qil — qayta boshla. Hujum qil — qayta boshla». Hoshiya yo‘q. «Agar» yo‘q. «To‘xta» yo‘q.

Cheksiz sikl. O‘zini qayta-qayta chaqiradigan, hech qachon to‘xtamaydigan buyruq. Dev uni o‘z xohishi bilan bajarmayotgan edi — u bajarishga majbur edi.

Keyin men uning ko‘zlariga qaradim.

U yerda g‘azab yo‘q edi. U yerda og‘riq bor edi — eski, charchagan, tubsiz og‘riq. Dev har zarbadan keyin bir lahza qotib qolardi, go‘yo to‘xtamoqchi bo‘lib — va tamg‘a uni yana oldinga itarardi.

«U buni xohlamayapti, — o‘yladim men. — Bu — kod. Uni kimdir yozgan».

Kodni esa tuzatish mumkin.

Domlaning ovozi quloqlarim ichida jarang berdi: «Hech qachon o‘zini o‘zi chizadigan naqsh yozma». Men yozmayman, domla. Uni boshqa birov yozgan. Men faqat uning oxiriga «to‘xta» qo‘shaman. Bu — tuzatish, yozish emas. Men shunga ishondim, chunki boshqa ishonadigan narsa qolmagan edi.

— Sanjar! — Men qoyaga suyanib o‘rnimdan turdim. Chap ko‘zim yaxshi ko‘rmasdi. — Unga yetib borishim kerak. Peshonasiga.

Sanjar menga qaradi, keyin devga, keyin yana menga. U hech narsa so‘ramadi. Sanjar hech qachon «nega» deb so‘ramaydi — u faqat «qanday» deb so‘raydi.

— Temir, — dedi u birdan. — Buvingning ertaklari! Dev temirni yomon ko‘radi! — U atrofga alangladi va bosh tuyaning bo‘ynidan uzilib tushgan katta jarasni ko‘rdi — gardishi temirdan, bola boshidek keladigan qo‘ng‘iroqni. — Men uni chaqiraman. U engashadi. Sen anavi bo‘rtiqqa chiq.

U qoyaning chetidagi tosh bo‘rtiqni ko‘rsatdi — dev bo‘yining yarmicha balandlikda.

Sanjar jarasni toshga qo‘ydi va bolg‘a bilan uning temir gardishiga urdi.

«DANG!»

Tovush tog‘ bo‘ylab tarqaldi — qulog‘imni teshgudek, tishlarimni zirqiratgudek. Dev bir silkindi. U boshini burdi.

«DANG! DANG!»

— Bu yoqqa qara, tog‘! — qichqirdi Sanjar, har zarbada. — Temir! Temir yolg‘on gapirmaydi!

Dev birinchi marta ovoz chiqardi — past, tosh sirpangandek gumburlash — va xuddi tovushning manbaini yo‘q qilmoqchi bo‘lgandek, Sanjar tomonga engasha boshladi. Men esa qoyaga tirmashardim. Tirnoqlarim sindi, tizzam shilindi, lekin chiqdim.

Dev engashdi. Uning boshi — uy tomidek katta — bo‘rtiq yonidan o‘tib, Sanjar tomonga cho‘zildi. Peshonasi mendan bir qo‘l narida edi.

Uning nafasi yuzimga urildi — iliq, tosh changi va ezilgan archa hidi. Qo‘rqdim. Juda qo‘rqdim. Qo‘llarim muzdek edi. Oyoqlarim meniki emasdi.

Men sakradim va kaftimni uning peshonasiga qo‘ydim.

Tosh issiq edi — tirik narsaning issig‘i. Uning ostida nimadir urardi, sekin va og‘ir, yurakdek. Tamg‘aning kuygan chiziqlari barmoqlarim ostida tebranardi: hujum qil — qayta boshla. Hujum qil — qayta boshla.

Men butun naqshni qayta yozmoqchi emas edim. Vaqt yo‘q edi. Nafas yo‘q edi. Faqat bitta narsani qo‘shishim kerak edi — Toshkentdagi o‘sha oxirgi kechadagidek. Bitta qator.

Barmog‘im bilan, havoda, tamg‘aning ustidan kichkina tugun chizdim — «agar». Uning yoniga — yopuvchi chiziq: «to‘xta». Agar oldingda kimdir qo‘rqib tursa — to‘xta.

Qo‘rqib turgan kim ekanini men juda yaxshi bilardim.

Pufladim.

Nafas mendan chiqib ketdi — hammasi, oxirigacha, xuddi quduqning tubigacha chelak bilan tortib olingandek. Ko‘zlarim xiralashdi. Dev, oy, Sanjar — hammasi tuman ichida qoldi. Faqat ko‘z oldimdagi satrlar aniq edi.

[Noyob ko‘nikma ochildi: Tuzatish, 1-daraja]

[Diqqat: nafas tugadi. Ko‘z xiralashishi mumkin]

Barmoqlarim ostidagi kuygan chiziqlarning nuri so‘ndi. Bir-bir. Tugun ortidan tugun. Tebranish to‘xtadi.

Dev qotib qoldi.

Men qo‘limni uning peshonasidan oldim va bo‘rtiqqa o‘tirib qoldim — oyoqlarim meni ko‘tarmadi. Tuman sekin tarqaldi. Dev menga qarab turardi. Uning ko‘zlari endi cho‘g‘dek emas edi — ular tiniqlashgan edi, uzoq uyqudan keyin ko‘zini ochgan odamnikidek. U menga qaradi: bo‘rtiqda titrab o‘tirgan, qoshi yorilgan, o‘n bir yoshli qo‘rqoq bolaga.

Peshonasidagi kuygan izlar oqarib, eski chandiqdek xira tortib qolgan edi.

Va u sekin, juda sekin, tiz cho‘kdi.

Yer titradi. Keyin jim bo‘ldi.

Dev qo‘lini ko‘tarib, chap shoxining uchini ushladi — va sindirdi. Quruq, qisqa «qirs» ovozi keldi. U kaftini ochib, menga cho‘zdi. Kaftida kaftimdek keladigan silliq, kulrang tosh parchasi yotardi, ichida qizg‘ish tomir.

Men uni oldim. Tosh iliq edi — tirik narsaning iliqligi.

— Bola, — dedi dev.

Uning ovozi tog‘ ichidan kelayotgandek gumburlardi — lekin kutilmaganda muloyim edi.

Keyin u o‘rnidan turdi, o‘girildi va qorong‘i yonbag‘irga, toshlar orasiga qaytib ketdi. Bir-ikki qadamdan keyin uni qoyalardan ajratib bo‘lmay qoldi.

«Tog‘day katta, — o‘yladim men tosh parchasini qisib. — Tog‘ay bo‘lsin».

Keyin pastga, akamning yoniga sirpanib tushdim.

Bahodir akam hushsiz edi. Uning chap oyog‘i g‘alati burilib qolgan edi. Qo‘chqor aka uning yonida tiz cho‘kib turar, qo‘riqchilar atrofga yig‘ilgan edi. Sanjar ikkita singan nayza dastasini keltirdi va hech kimdan so‘ramay, belbog‘ini yechib, akamning oyog‘iga taxtakach bog‘lay boshladi — temirxonada singan qo‘llarni qanday bog‘lashlarini ko‘rgan ekan.

Men akamning qo‘lini ushlab o‘tirdim. Qo‘li sovuq edi. Men uni ikki kaftim orasida isitardim va hech narsa demasdim.

Qo‘chqor aka menga uzoq qaradi. Uning jingalak soqoli titrardi.

— Bu bola... — dedi u sekin, hech kimga emas. — Bu bola devni gapirtirdi.

Hech kim kulmadi. Birinchi marta Qo‘chqor akaning yonida hech kim kulmadi.

Sanjar jarasni quchoqlab yonimga cho‘kdi. Uning temir gardishi ikki joyidan egilib qolgan edi.

— Qo‘ng‘iroqni majaqlab qo‘ydim, — dedi u aybdor ohangda. — Qo‘chqor aka pulini so‘rasa, sen to‘laysan. Sen devni gapirtirding — endi boy bo‘lasan.

Qo‘chqor aka nihoyat kuldi. «Ho‘-ho‘», lekin juda sekin, xuddi o‘zi ham kulish mumkinligiga ishonmayotgandek.

[Yangi unvon: Devni ozod qilgan]

[Daraja oshdi: 10 → 12]

[Holat oynasi]

IsmAziz

Yosh11

Daraja12

HP31/104

MP0/58

Kuch8

Epchillik11

Aql31

Ko‘nikmalarKulolchilik 4, Sir tayyorlash 2, Naqsh o‘qish 5, Naqsh chizish 3, Naqsh tuzish 5, Tuzatish 1, Yulduz hisobi 3, Temirga naqsh 2

UnvonlarYomg‘ir bolasi, Qutbiddinning shogirdi, Devni ozod qilgan

Satrlarni zo‘rg‘a o‘qidim — ko‘zim hali xira edi. «Devni ozod qilgan». Men devni ozod qilmoqchi emas edim. Men shunchaki xatoni tuzatmoqchi edim. Lekin o‘ylab qarasam, bu bir narsa ekan.

Nafas qatorida nol turardi. Umrimda birinchi marta shu raqamdan qo‘rqdim. Nol — hech narsa emas. Nol — chegaraning o‘zi. Yana bitta chiziq chizganimda nima bo‘lishini bilmasdim va bilishni ham istamasdim.

Tosh parchasi kaftimda hamon iliq edi, domlaning astrolyabiyasi esa qo‘ynimda — butun, faqat bir cheti biroz egilgan. Qo‘chqor aka ro‘molini yirtib, qoshimning ustini bog‘lab qo‘ydi. «Chandiq qoladi, — dedi u. — Yaxshi. Chandiqsiz karvonchi — hikoyasiz karvonchi».

Tong otguncha biz yo‘l chetida, gulxan atrofida o‘tirdik. Qo‘riqchilar tuyalarni sanashdi: qirqtadan o‘ttiz yettitasi qaytdi, uchtasi tog‘ga qochib ketgan edi. Hech kim o‘lmagan edi. Qo‘chqor aka ertalab Sariqqumga qaytishga qaror qildi — Bahodir akamni tabibga ko‘rsatish kerak edi. Qum soati toshlar orasida ag‘darilib yotardi. Tutilish qachon boshlangani, qachon tugagani — men uni o‘lchashni butunlay unutgan edim.

Qo‘riqchilar menga boshqacha qaray boshlashgan edi — bir vaqtning o‘zida ham minnatdor, ham cho‘chigan holda, xuddi qo‘lida cho‘g‘ ushlab turgan bolaga qaragandek.

Gulxan atrofida qo‘riqchilardan biri shivirladi, lekin men eshitdim:

— Naqsh. Bola ruxsatsiz naqsh chizdi.

O‘ttiz juft ko‘z menga qaradi. O‘ttizta guvoh.