Temir yolg‘on gapirmaydi

1139-yilning Asad oyi Sariqqumni tandirga aylantirgan edi. Kunduzi qum oyoqni kuydirar, itlar ham soyadan chiqmas, kechalari esa havo shunchalik dim ediki, tomda yotib, uyqu o‘rniga yulduz sanardim. Shuning uchun Sanjar yarim tunda devor osha «Pst! Olim!» deb shivirlaganda, men bir lahzada pastda edim.

Po‘lat ustaning temirxonasi bizdan uch ko‘cha narida edi. Kunduzi u yerdan bolg‘a sadosi va Po‘lat ustaning ovozi eshitilardi — qaysi biri balandroq ekanini hech kim aniq aytolmasdi. Kechasi esa temirxona bo‘m-bo‘sh bo‘lardi. Faqat o‘choqda, kul ostida cho‘g‘ uxlab yotardi — va Sanjar. Ichkarida kuygan ko‘mir, zang va eski charm hidi turardi, devorlarda qisqichlar, taqalar, bolg‘alar osilgan — kunduzgi shovqinni yutib, kechasi ular xuddi uxlab yotgan qushlardek jim edi.

U o‘n bir yoshda edi, lekin bo‘yi o‘n to‘rt yashar bolanikidek. Sochini kalta qirqtirardi — uchqun tushmasin deb; bilaklarida mayda kuygan dog‘lar, burnida o‘tgan yilgi mushtlashuvdan qolgan qiyshiqlik. Charm fartugini yechmasdi — menimcha, uxlaganda ham.

— Qara, — dedi u va sandon ustidagi latta ostidan nimanidir oldi.

Bu qilich edi. Aniqrog‘i — qilich bo‘lishni orzu qilgan singan omoch tig‘i. Sanjar uni bir oy davomida, kechalari, otasidan yashirincha bolg‘alagan edi: tig‘i to‘g‘rilangan, dastasi charm bilan o‘ralgan, uchi qayrilgan. Og‘ir, notekis — lekin qilich.

— Dev qilichi, — dedi Sanjar faxr bilan. Keyin yuzi xiralashdi. — Faqat... qilich bo‘lsa-yu naqsh bo‘lmasa — bu shunchaki pichoq. Katta pichoq.

Men qilichni oldim va barmog‘im bilan uning sovuq tig‘iga kichkina naqsh chizishga urindim: ikkita uchburchak va bitta tugun.

Temir nafasimni ichdi.

Boshqacha aytib bo‘lmaydi. Loyga yoki qumga chizganda nafas naqshga oqib kirib, unda to‘xtaydi. Temir esa uni yutardi — chanqagan tuya qudug‘ga og‘iz solgandek. Naqsh bir lip etdi va o‘chdi. Men uch baravar ko‘p nafas sarflagan edim, qo‘limda esa hech narsa qolmadi.

— Bo‘lmaydi, — dedim hansirab. — Temir... ochko‘z ekan.

Sanjar indamay o‘choqqa bordi, dam bilan cho‘g‘ni puflab, qilichni olovga tiqdi — shunchaki odat bo‘yicha: temirchining qo‘li bo‘sh turolmaydi. Tig‘ qizardi, keyin olcha rangiga kirdi.

Men qizigan temirga qarab turib, birdan o‘yladim: loy ho‘l paytida naqshni oladi, pishganda esa uni abadiy ushlaydi. Temir qachon «ho‘l» bo‘ladi?

— Chiqar, — dedim. — Tez!

Sanjar qilichni omburi bilan sandonga qo‘ydi. Men barmog‘imni tig‘dan bir qarich yuqorida tutib, havoda chiza boshladim — va naqsh qizigan temirga tushdi. Qip-qizil tig‘ ustida ko‘k chiziq yurdi.

— Iskana! — dedim. — Nur izidan o‘y! So‘nmasidan!

Sanjar bir zumda iskanani oldi. Uning qo‘llari temirni mening qo‘llarimdan ming baravar yaxshi bilardi: bolg‘a — iskana, bolg‘a — iskana, har zarbada ko‘k chiziq bo‘ylab ingichka ariqcha ochilardi. Oxirgi tugun — va u tig‘ni suv to‘la tog‘oraga botirdi.

Vishillash. Oq bug‘. Temir hidi.

Qilichni chiqarganimizda o‘yilgan chiziqlar ichida xira ko‘k nur o‘tirardi. So‘nmasdan. Naqsh temirga o‘tirgan edi — xuddi loy xumdonda pishgandek. Toshkentda buni «kompilyatsiya» derdik: yozilgan buyruq o‘zgarmas, mashina tushunadigan holatga o‘tadi. Bu yerda buni toblash deyishardi.

[Yangi ko‘nikma: Temirga naqsh, 1-daraja]

Sanjar menga qaradi. Men Sanjarga qaradim.

— Men yozaman, — dedim. — Sen ko‘tarasan.

Tongda biz qilichni sinadik.

Naqsh oddiy edi: tig‘ bo‘ylab bir qator uchburchak — kuch — va oxirida tugun: «agar biror narsaga tegsa — o‘tkir bo‘l». Men uni yarim tunda o‘ylab topgan va o‘zimdan juda mamnun edim.

Birinchi g‘o‘la sariyog‘dek ikkiga bo‘lindi. Sanjar qichqirib yubordi. Ikkinchi zarba bilan u hovlidagi toshni kesdi — tosh yarimta tarvuzdek ikki tomonga ochildi. Sanjar sakrab ketdi. Keyin, hayajondan o‘zini yo‘qotib, qilichni boshi uzra ko‘tardi va eng yaqin narsaga urdi.

Eng yaqin narsa — Po‘lat ustaning sandoni edi.

Qilich sandondan suvdan o‘tgandek o‘tdi. Bir lahza hech narsa bo‘lmadi. Keyin sandonning yuqori yarmi sekin, g‘ijirlab sirpandi va yerga gursillab tushdi.

Men shu lahzada xatomni ko‘rdim. «Agar biror narsaga tegsa — o‘tkir bo‘l». Nimaga tegsa? Hammasiga. Shartni aniq yozmagan edim — naqsh esa uni so‘zma-so‘z bajardi. Naqsh doim so‘zma-so‘z bajaradi.

Keyin Po‘lat ustaning ovozi keldi.

Men uni oldin ham eshitgan edim. Lekin bunday emas. Bu bo‘kirish edi — go‘yo tog‘ qulagandek, butun mahallani titratib. Uch ko‘cha naridagi otam charxdan turib ketgan ekan. Qo‘shnining echkisi devordan sakrab o‘tib, kechgacha qaytib kelmadi.

Qilich musodara qilindi. Po‘lat usta uni Sanjarning qo‘lidan olib, uzoq qarab turdi, keyin devordagi eng baland qoziqqa ildi.

— Qilich — o‘yinchoq emas, — dedi u, ovozini birinchi marta pasaytirib. — Qachon ishlatmaslikni bilganingda qaytaraman.

Sanjar bir oy temirxonada eng qora ishni qiladigan bo‘ldi. Men ham — Po‘lat usta otamga shunday qaradiki, otam indamay rozi bo‘ldi. «Hm», — dedi otam uyga qaytgach va charxni shunday tez aylantirdiki, ko‘za uchib ketishiga oz qoldi.

Kechqurun men temirxona derazasi yonidan o‘tayotib, ichkariga ko‘z tashladim. Po‘lat usta yolg‘iz edi. U kesilgan sandon yonida cho‘kkalab, kesik joyni katta, qora kafti bilan silab o‘tirardi. Sekin. Ko‘zgudek tekis, yaltiroq kesikni. Uning yuzida g‘azab yo‘q edi.

Men bu yuzni tanidim. Bu otamning yuzi edi — o‘sha kecha, qirilmagan ko‘za bilan.

Uch kundan keyin, yarim tunda, biz Sanjarlarning tomida yotardik. Jazo davom etardi, lekin tom jazoga kirmasdi.

Sanjar uzoq jim yotdi. Keyin osmonga qarab dedi:

— Men naqshsizman.

— Bilaman.

— Yo‘q, bilmaysan. — U tirsagiga tayanib ko‘tarildi. — Men hech qachon naqsh chiza olmayman. Hech qachon. Otamda ham yo‘q, bobomda ham yo‘q edi. Sen qumga puflasang, qum yonadi. Men puflasam, qum ko‘zimga kiradi.

Uning ovozida men hech qachon eshitmagan narsa bor edi. Sanjar hech narsadan qo‘rqmasdi — itdan ham, qorong‘ilikdan ham, otasidan ham. Lekin bu gapni u qo‘rqib aytdi.

— Sanjar, — dedim. — Qilichni kim yasadi?

— Men.

— Naqshni kim o‘ydi?

— Men.

— Sen bo‘lmasang, mening naqshim qayerda qolardi? Havoda. Bir lahza yonib, so‘nardi. Sen naqshga tana yasaysan. Men yozaman, sen ko‘tarasan. — Bir oz o‘ylab, qo‘shdim: — Sen — mening temirim.

Toshkentda kompyuterning o‘zini — qutisini, simlarini, qo‘l bilan ushlasa bo‘ladigan hamma qismini — dasturchilar hazillashib «temir» deyishardi. Dastursiz temir — shunchaki temir. Lekin temirsiz dastur — hech narsa. Sanjar buni bilmasdi, albatta. Lekin uning yuzi asta-sekin yorishdi.

— Temiring, — takrorladi u. Keyin kulib yubordi, xuddi otasidek baland. — Temir! Temir — rost narsa. Temir yolg‘on gapirmaydi!

— Jim, hamma uyg‘onadi!

— Temir yolg‘on gapirmaydi! — dedi u shivirlab, lekin uning shivirlashi ham boshqalarning qichqirig‘idan baland edi.

U fartugining cho‘ntagidan ikkita mix chiqarib, birini menga berdi. Biz ularni oy nurida ko‘tarib, bir-biriga urishtirdik. «Tink». Qasam.

Sanjar tez uxlab qoldi — u hamma narsani tez qiladi: tez yeydi, tez urishadi, tez uxlaydi. Men esa yulduzlarga qarab yotdim va ichimda aytdim: «Oyna».

[Holat oynasi]

IsmAziz

Yosh10

Daraja8

HP80/80

MP40/40

Kuch7

Epchillik8

Aql28

Ko‘nikmalarKulolchilik 3, Sir tayyorlash 1, Naqsh o‘qish 4, Naqsh chizish 3, Naqsh tuzish 4, Yulduz hisobi 2, Temirga naqsh 1

UnvonlarYomg‘ir bolasi, Qutbiddinning shogirdi

Satrlarni birma-bir o‘qidim. Temirga naqsh. Sanjarning oynasi yo‘q edi, nafasi yo‘q edi. Lekin qilichning tig‘ida mening naqshim uning qo‘li bilan o‘yilgan edi va u endi so‘nmasdi.

Jazo ishining bir qismi Sariq tepalarda edi. Po‘lat usta bizni g‘arbdagi barxanlarga yantoq yig‘ishga jo‘natdi — temirxona o‘choqlari uchun. Kun bo‘yi tikanli butalarni qopga tiqar, qo‘llarimiz tirnalar, qum tishlarimizda g‘ichirlardi.

Tushga yaqin g‘arbdan sariq devor kela boshladi.

— To‘zon! — Sanjar qopni tashladi.

Kichkina bo‘ron edi — Sariqqumda buni bo‘ron ham deyishmaydi — lekin u bizni bir zumda o‘rab oldi. Osmon sarg‘ayib, keyin qo‘ng‘ir tusga kirdi; qum yuzimizga ignadek sanchilardi. Biz yuzimizni yeng bilan yopib, eng yaqin panaga — tepalik ostidagi eski karvonsaroy xarobasiga yugurdik. Yarim qulagan devorlar, gumbazsiz xonalar, qumga ko‘milgan hovuz. Bir burchakka tiqilib, nafas rostladik.

Shunda devor yorig‘idan men uni ko‘rdim.

Bo‘ron ichidan chavandoz chiqib keldi. Qora ot, qora kiyim, yuzi qora ro‘mol bilan o‘ralgan. Chap qo‘lida boshiga qora qalpoqcha kiydirilgan lochin o‘tirardi, qimirlamay. Chavandoz xaroba darvozasi yonidagi katta tosh oldida to‘xtadi, egilib, barmog‘i bilan toshga nimanidir chizdi. Tosh bir lahza qizarib ketdi — cho‘g‘ puflangandek.

Keyin u otini burdi va bo‘ron ichiga, g‘arbga — hech qanday yo‘l yo‘q tomonga — ketdi. U birorta ham orqasiga qaramadi. Bo‘ron uni sezmayotgandek edi — yoki u bo‘ronni sezmayotgandek. Ot tuyoqlarining izi ham qumda bir lahza turib, darhol ko‘milib ketdi.

— Qaroqchimi? — shivirladi Sanjar.

— Qaroqchi lochin olib yurmaydi, — dedim men. Va nega bu fikr meni yanada qo‘rqitganini tushunmadim.

Sanjar qo‘limni shunday qisdiki, barmoqlarim og‘rib ketdi.

Bo‘ron o‘tgach, toshga bordik.

Unga naqsh kuydirib chizilgan edi. Chiziqlar hali iliq edi. Tugunlar chapga buralgan, bir-birining ichiga o‘ralgan edi — go‘yo naqsh o‘zini o‘z qo‘yniga yashirmoqchi bo‘lgandek.

Men uni tanidim. Minoradagi mato ostidagi qora koshin.

Qopdan bir latta olib, xarobaning burchagidagi eski o‘choqdan ko‘mir topdim va naqshni latta ustiga ko‘chirdim. Qo‘lim titrardi. Sanjar tepamda turib, atrofga qarar, bolg‘asini ushlab turardi — u bolg‘asini jazo ishiga ham olib kelgan edi.

O‘sha kuni kechqurun ikkalamiz minoraga chiqdik. To‘qson yetti pog‘ona. Sanjar yetmishinchisida hansiray boshladi, lekin tan olmadi. Tepada u tokchadagi kitoblarga, qaynab turgan choynakka, stoldagi kaltakesakka qarab, qulog‘imga engashdi:

— Rostdan ham bolalarni yeydimi?

— Faqat dangasalarini, — dedim. — Sen xavfsizsan: kun bo‘yi yantoq terding.

Domla lattani ko‘rdi.

Men uning yuzi bunday rangga kirishini bilmasdim. Qon bir zumda yuzidan qochib ketdi, lablari oqarib qoldi. U lattani qo‘limdan olib, uzoq qarab turdi. Keyin burchakdagi manqal oldiga borib, lattani cho‘g‘ ustiga tashladi. Latta burishdi, qoraydi, yondi. Ko‘mir chiziqlari eng oxirida yondi.

— Hech kimga aytmanglar, — dedi u, olovga qarab. — Hech kimga.

— Domla, bu nima?

U javob bermadi. U hech narsani bilmaydigan odamdek turardi — lekin hech narsani bilmaydigan odam bunday qo‘rqmaydi. Men buni sezdim, xuddi yomg‘ir oldidan havo og‘irlashishini sezgandek.

Ertasi kuni ertalab minoraga borganimda domla stol ustida uxlab qolgan edi. Yulduz daftari ochiq turardi. Yigirma yil ichida birinchi marta unda bir kecha bo‘m-bo‘sh qolgan edi.