Singan minora

O‘sha oqshom domla meni tepalik etagigacha olib bordi-yu, minoraga kiritmadi. «Bugungi dars — yo‘l, — dedi u. — Uni o‘rganding». Keyin toshga o‘tirib, birinchi yulduz chiqishini kutdi, men esa yonida o‘tirib, nimani kutayotganimizni tushunmadim. Qorong‘i tushganda tepalik ostida chiroq ko‘rindi: Bahodir akam — onam uni ortimizdan jo‘natgan ekan — butun yo‘l bizni ellik qadam narida kuzatib kelgan edi.

Keyin kelishuvning uchinchi bandi o‘z kuchini ko‘rsatdi: ko‘zalar tugamasa — dars yo‘q. Savr bilan Javzo — karvon mavsumi; karvonlar ketma-ket kelib, otamning ko‘zalari ikki oy tugamadi. Faqat 1136-yilning Saratonida, sahro tandirdek qizib, karvonlar kamayganda, men nihoyat minoraning ichiga kirdim.

Minora tepalikda qiyshayib qolgan qari qo‘riqchidek turardi: uchi qachonlardir zilziladan sinib tushgan, qolgani quyoshda oqarib, yorilib ketgan. Ichkarida aylanma zina yuqoriga buralib chiqardi. Domla oldinda borar, hassasini har pog‘onaga urib, ovoz chiqarib sanardi:

— Bir. Ikki. Uch...

Qirqinchi pog‘onada men hansiray boshladim. Oltmishinchida domla to‘xtamay dedi:

— Oltmish. Nafas ol, shogirdcha. Zina qochib ketmaydi. Oltmish bir...

— To‘qson yetti, — dedi u nihoyat va eshikni ochdi.

Ichkarida salqin va eski qog‘oz hidi bor edi. Devorlarning hammasi, polidan shiftigacha, tokcha edi; tokchalarda kitoblar: qalin, yupqa, charm muqovali, ip bilan bog‘langan o‘ramlar. Qayerdadir mis choynak vishillab qaynardi. Stol ustida bir tovoq o‘rik qoqi, uning yonida esa... kaltakesak. Kattakon, kulrang, bir ko‘zini yumib, menga qarab yotardi.

— Mudarris, — dedi domla. — Yagona hamkasbim. Gapimni bo‘lmaydi.

Kaltakesak o‘rik qoqisini sekin tishladi — go‘yo tasdiqlagandek.

Derazaga qaradim-u, nafasim ichimga tushib ketdi. Pastda, cheksiz sarg‘ish-qizg‘ish tekislik ustida Sariqqum kaftdagi bir hovuch tariqdek sochilib yotardi: karvonsaroy gumbazi, guzar, hatto bizning xumdonimizning ingichka tutuni ham ko‘rinardi. Undan narida, g‘arbda, qum to‘lqin-to‘lqin bo‘lib ufqqacha cho‘zilgan edi — go‘yo dengiz birdan qotib qolgandek.

Domla menga qum solingan yog‘och patnis va uchi o‘tkir tayoqcha berdi.

— Doira chiz.

Chizdim. Doira tuxumga o‘xshab qoldi. Qiyshiq tuxumga.

— Yana.

Chizdim. Endi noksimon.

— Yana.

O‘ttiz marta. O‘ttizinchi doira yigirma to‘qqizinchisidan bir oz kamroq qiyshiq edi, xolos. Domla qumni kaftining qirrasi bilan tekisladi:

— Ertaga qirq marta.

Ertasi kuni u menga Yetti asosni o‘rgatdi.

— Naqsh yetti asosdan quriladi, — dedi u va har birini qumga chizib ko‘rsatdi. — Nuqta — boshlanish, hamma narsa undan kiradi. Chiziq — yo‘l, qayoqqa oqishini aytadi. Doira — ushlaydi. Uchburchak — kuch va issiq. To‘rtburchak — barqarorlik, og‘irlik. Oltiburchak — suv, oqim, sovuqlik. Yulduz — tartib va nur; qirrasi nechta bo‘lsa, «necha marta» ham shuncha.

U pergarini chertdi.

— Lekin asoslarni bilish — harflarni bilish, xolos. Naqsh — so‘z emas, gap. Gap esa bog‘lanishdan tug‘iladi. Tugun — «agar». Takror — «yana». Hoshiya — «shu yergacha». Markaz — nafas kiradigan joy. Tamg‘a — «bo‘ldi, ish tugadi».

U patnisga uzun chiziq tortdi va boshiga sekin pufladi. Chiziq bo‘ylab xira nur yugurdi, patnis chetidan oshib, stoldagi qog‘ozning chetini kuydirib, so‘ndi. Keyin domla xuddi shu chiziqni qayta chizib, oxiriga kichkina ko‘ndalang hoshiya qo‘ydi. Nur yugurdi — va hoshiyaga yetib, devorga tumshug‘i tekkan tuyadek to‘xtab qoldi.

— Ko‘rdingmi? «Shu yergacha» demagan naqsh qayergacha borishini o‘zi ham bilmaydi.

Uni tinglab o‘tirarkanman, ichimda nimadir «qars» etib o‘z joyiga tushdi. Kirish nuqtasi. Shart. Sikl. Funksiya chegarasi. Qaytish. Toshkentda mashinalarga buyruq berish uchun ham xuddi shunday tillar yozilardi: kichkina bo‘laklar, «agar», «yana», «shu yergacha».

«Bu dasturlash tili-ku!» — deb qichqirib yuborishimga oz qoldi.

— Demak, — dedim hayajondan duduqlanib, — takror — bu sikl-ku! Nafas esa... ishga tushirish tugmasi!

Domla menga uzoq qaradi.

— Sikl, — takrorladi u. — Bu qaysi tilda? Men bunaqa so‘zni hech bir kitobda uchratmaganman.

— Sariqqumcha, — dedim tez. — Bizda takrorni shunday deyishadi.

— Sariqqum yonida o‘n yetti yildan beri yashayman. Hech kim bunday demaydi.

— Endi deydi.

— Tugma-chi? — U qoshini ko‘tardi. — Naqsh — to‘n emas, shogirdcha. Uning tugmasi yo‘q.

Kaltakesak Mudarris bir ko‘zini ochib, yana yumdi. Menimcha, u domlaning tarafida edi.

[Ko‘nikma oshdi: Naqsh o‘qish, 2-daraja]

[Yangi ko‘nikma: Naqsh chizish, 1-daraja]

Uch hafta men faqat doira chizdim. Ertalab — charx, tushdan keyin — to‘qson yetti pog‘ona va doira. Qirq marta, ellik marta, oltmish marta. Doiralarim tuxumdan olmaga, olmadan... yana tuxumga aylandi. Domla kitob o‘qir, choy ichar va menga qaramay: «Yana», derdi. Har kuni kechqurun esa meni to‘qson yetti pog‘ona pastga kuzatib tushar, sanashni pastda to‘xtatib: «Ertaga», derdi.

Uchinchi haftaning oxirida men zerikdim. Zerikkan dasturchi esa xavfli. Takrorlanadigan ishni u doim bir yo‘l bilan hal qiladi: o‘rniga ishlaydigan kichkina buyruq yozadi.

Domla derazaga qarab kitob o‘qiyotgan edi. Men patnisning chetiga kichkina naqsh chizdim: markazda nuqta — kirish; undan chiziq — yo‘l; oxirida esa buyruq: «aylan va yana boshla». Ya’ni naqsh doira chizadi, keyin o‘zini o‘zi yana chaqiradi va yana chizadi. O‘zini o‘zi chaqiradigan buyruq — Toshkentda biz uni bejiz yaxshi ko‘rmasdik va bejiz qo‘rqmasdik.

Pufladim.

Patnis titradi. Qum shivirlab siljidi va uning yuzasida o‘zidan-o‘zi aylana chizila boshladi — tekis, silliq, men umrimda chiza olmaydigan darajada tekis. Bir aylana. Ikkinchisi — birinchisining ustidan. Uchinchisi...

Domla o‘girildi.

Men uning yuzini hech qachon unutmayman. U bir lahzada yonimda paydo bo‘ldi — hassasi ham kerak bo‘lmadi — va patnisdagi qumni kafti bilan bir silab o‘chirib tashladi. Keyin bilagimdan ushladi. Barmoqlari quruq va qattiq edi, qush panjasidek.

— Buni kim o‘rgatdi? — Ovozi past edi, baqirganidan ham qo‘rqinchliroq.

— Hech... hech kim. Zerikdim. Qo‘lim charchadi, doira esa...

U qo‘yib yubormadi. Uzoq qarab turdi. Asta-sekin uning yuzidagi g‘azab boshqa narsaga — men hali nomini bilmagan narsaga — aylandi.

— Sen dangasa emassan, — dedi u sekin. — Sen xavflisan.

U bilagimni qo‘yib yubordi va stolga o‘tirdi.

— Birinchi qoida, shogirdcha. Qolganlari undan keyin. Hech qachon o‘zini o‘zi chizadigan naqsh yozma. Hech qachon. Va’da ber.

— Va’da beraman.

— Yana bir marta.

— Va’da beraman, domla. Hech qachon.

U bosh irg‘adi, lekin qo‘li hali ham titrardi. Men buni ko‘rdim va birinchi marta o‘yladim: bu cholni nimadir juda qattiq qo‘rqitgan. Va u narsa mening kichkina patnisimdan ancha katta bo‘lgan.

O‘sha kecha domla meni birinchi marta yulduzga olib qoldi. Otam rozi bo‘lgan, Bahodir akam yarim tunda chiroq bilan kelishga va’da bergan edi.

Minoraning tomida shamol esardi. O‘rtada domla o‘zi yasagan katta yog‘och kvadrant turardi — chorak doira shaklidagi, chetiga raqamlar o‘yilgan, ipiga tosh osilgan g‘alati asbob. Osmon esa... Toshkentda yigirma yetti yil yashab, men bunday osmonni ko‘rmagan edim. U yerda shahar chiroqlari yulduzlarni yeb qo‘yardi. Bu yerda ular shunchalik ko‘p ediki, qorong‘ilikka joy qolmagandek edi.

— Anavi, — domla hassasi bilan shimolni ko‘rsatdi. — Temirqoziq. Hamma narsa uning atrofida aylanadi, u esa qimirlamaydi. Karvonchi adashsa, unga qaraydi. Pastrog‘ida — Yetti qaroqchi, cho‘michga o‘xshaydi. Anavi oqish yo‘l — Somon yo‘li. G‘arbda, quyosh botgan joyda — Cho‘lpon. Hulkarni hozir ko‘rmaysan: u quyosh bilan birga yuribdi. Saraton oxirida tongda chiqadi, karvonchilar kuzni o‘shandan sanashadi.

U kvadrantni burib, bir yulduzni ip ustiga keltirdi va raqamni o‘qidi. Keyin qo‘ynidan eski daftarini olib, nimanidir yozdi.

— Qani, sen ham qara. — U meni kvadrant yoniga tortdi. — Ko‘zingni shu teshikka qo‘y. Yulduzni ipning ustiga keltir. Endi raqamni o‘qi.

— Qirq... qirq bir, — dedim. — Yana yarimta chiziq.

— Qirq bir yarim, — dedi domla va negadir mamnun bo‘ldi. — Ko‘zing to‘g‘ri ekan. Ko‘pchilikning ko‘zi o‘zi ko‘rmoqchi bo‘lgan narsani ko‘radi.

— Madrasaning zijida bu yulduz yarim daraja pastda turibdi, — dedi u. — Zij — yulduzlar jadvali. Uni to‘rt yuz yil oldin yozishgan. Keyin ko‘chirishgan. Keyin ko‘chirilganidan yana ko‘chirishgan. Har ko‘chiruvchi bitta kichkina xato qo‘shgan: bir raqamni adashtirgan, bir nuqtani tushirib qoldirgan. To‘rt yuz yilda ular yig‘ilib, tog‘ bo‘lgan. Madrasa esa bu tog‘ni muqaddas deydi. — U daftarini siladi. — Men osmonni boshidan o‘lchayapman. «Qutb ziji». Tugatsam, osmon yana rostini gapiradi.

— Ko‘chirgan sari xato ko‘payadi, — dedim men o‘ylanib. — Xuddi...

«Kod» demoqchi edim. Qayta-qayta ko‘chirilgan eski kod — hech kim tushunmaydigan, lekin hamma qo‘rqib tegmaydigan buyruqlar. Tilim so‘zning yarmida to‘xtadi.

— ...xuddi mish-mishdek, — dedim.

Domla menga qaradi. Keyin — men uning bunday qila olishini bilmasdim — kuldi. Qisqa, xirillagan, zang bosgan eshikdek, lekin chin kulgi.

— Mish-mish, — dedi u. — Ha. Madrasa — dunyodagi eng katta mish-mish uyi. — U boshini ko‘tardi. — Osmonga qara, shogirdcha. U hech qachon shoshmaydi.

Men qaradim. Shu lahza ko‘z oldimda satrlar o‘zi ochildi.

[Yangi ko‘nikma: Yulduz hisobi, 1-daraja]

[Yangi unvon: Qutbiddinning shogirdi]

[Daraja oshdi: 2 → 3]

[Holat oynasi]

IsmAziz

Yosh7

Daraja3

HP45/45

MP15/15

Kuch3

Epchillik5

Aql23

Ko‘nikmalarKulolchilik 2, Naqsh o‘qish 2, Naqsh chizish 1, Naqsh tuzish 1, Yulduz hisobi 1

UnvonlarYomg‘ir bolasi, Qutbiddinning shogirdi

«Qutbiddinning shogirdi». Men qorong‘ida jilmaydim. Oyna ham, nihoyat, tan oldi.

Somon yo‘li boshim ustida oqardi. Birdan Jizzaxni esladim: oyimning hovlisidagi o‘rikni, uning tagiga yozda qo‘yiladigan so‘rini. Oyim ham hozir qaysidir osmon ostida uxlayotgandir. Faqat bu osmon emas. Bu o‘yni ko‘kragimdan chiqarib yubora olmadim va uni yulduzlar qatoriga qo‘shib sanab qo‘ydim — go‘yo u ham bir xato bo‘lsa-yu, men uni hali tuzatmagandek.

Yarim tunda pastda Bahodir akamning chirog‘i miltilladi. Men kitoblar orasidan eshik tomon yurdim — va to‘xtadim.

— Domla, — dedim. — Odam o‘zini boshqa odam bo‘lib eslashi mumkinmi?

U kvadrantni yig‘ishtirayotgan edi. Qo‘li to‘xtadi. U menga uzoq qaradi — shunchalik uzoqki, so‘raganimga pushaymon bo‘ldim.

— Yulduzlar ham bir necha marta tug‘iladi, deydilar, — dedi u nihoyat. — Nega so‘rayapsan?

— Shunchaki.

Shu payt derazadan shamol kirdi — sahroning salqin tungi shamoli. U ichki devordagi eski matoni ko‘tardi. Mato ostida koshin bor edi: kuygan, qop-qora, chetlari erib oqqandek. Uning yuzida naqsh bor edi — lekin men ko‘rgan naqshlarga o‘xshamasdi. Tugunlar chapga buralgan edi, hammasi, birin-ketin, go‘yo naqsh o‘zini o‘z ichiga o‘rab, o‘z qo‘yniga yashiringandek.

Domla bir qadamda devor yonida bo‘ldi va matoni tortib yopdi.

— Buni ko‘rma, — dedi u. — Bu — mening eng katta xatoyim.

O‘sha kuni u birinchi marta meni zinadan kuzatib tushmadi.