Final: kichik ajdarho

Mezonning uchinchi kuni tongda Naqshmaydonda igna tashlasang, yerga tushmasdi. Tomoshagohlar to‘la, tomlarda odam, hatto Ulug‘ madrasaning darvozasi ustidagi ravoqqa ham bolalar chiqib olgan edi. Ayvonda hokim, uning yonida Jalolbek Tarxon, pastroqda mudarrislar: Sadriddin hazratlari oppoq to‘nida, Qahhor domla qo‘lqopli qo‘lini tizzasiga qo‘yib, Mudarris Hilola ko‘zoynagini ro‘molchasi bilan tinimsiz artib.

Final uchun maydonning o‘rtasidagi qadimiy pol ochilgan edi. U yerda, koshinlardan terilgan, ellik qadam keladigan ulkan naqsh yotardi — «Buzuq Oftob girihi». Uni ming yil oldin kim terganini hech kim bilmasdi, lekin asrlar davomida koshinlar ko‘chib, yorilib, almashib, naqsh buzilib ketgan edi. Vazifa: uni ikki chetidan tiklash. Biz — sharqdan, Bahrom va Xurshid — g‘arbdan. Kim o‘z yarmini birinchi tugatib, markazdagi oftobni yoqsa — o‘sha g‘olib.

Men bilagimdagi Sanjarning temir bilakuzugini bir aylantirdim. Tomoshagohning birinchi qatorida Laylo kumush astrolyabiyasini tizzasiga qo‘yib o‘tirardi, yonida Sanjar, uning yonida uch xalta somsa bilan Ravshan.

— Biri g‘alaba uchun, — dedi Ravshan menga barmog‘i bilan xaltalarni ko‘rsatib. — Biri mag‘lubiyat uchun. Biri — qo‘rquv uchun. Qaysi biri kerak bo‘lishini bilmayman, shuning uchun hammasini oldim.

Maydonning narigi chetida Bahrom Tarxon bilagini yozib turardi. U ukasiga qaradi va hamma eshitadigan qilib dedi:

— Uka, kulolingga ayt: yiqilsa, ko‘zadek chil-chil bo‘lib ketmasin. Supurish qiyin.

Tomoshagohning bir qismi kuldi. Mirshod akasiga qaradi, keyin menga. Keyin xuddi ob-havo haqida gapirgandek, muloyim javob berdi:

— U sinmaydi, aka. U tuzatadi.

Bahromning yonida Xurshid turardi. Kutubxonada bir yil davomida menga har kuni bosh irg‘agan o‘sha jim yigit bugun ham bosh irg‘adi — xuddi o‘sha-o‘sha, na iliq, na sovuq.

Nog‘ora urildi.

Men o‘qidim, Mirshod chizdi. Buzilgan chiziq — «uchinchi qator, ikkinchi koshin, chiziq uzilgan, o‘ngga ula». Teskari tugun — «to‘rtinchi halqa, o‘gir». Ortiqcha nuqta — «o‘chir». Mirshodning barmog‘i koshinlar ustida yurar, u o‘tgan joyda naqshning chiziqlari xira oltin nur bilan birin-ketin qayta yonardi. Biz tez edik. Bahrom va Xurshid ham tez edi: Bahrom kuch bilan, Xurshid esa ko‘chiruvchining sokin aniqligi bilan. Maydonning ikki chetidan oltin nur markazga qarab o‘rmalardi, olomon esa har bir yongan chiziqqa guvillab javob berardi.

O‘rtaga yetganimizda, Xurshid orqaga bir qadam tashladi va tovoni bilan bir pol koshinini bosdi. Sirpanib ketdimi, bilmayman. Men buni ko‘rdim, lekin o‘ylab ulgurmadim.

Koshin ostidan qora chiziq chiqdi.

Avval bitta edi: ingichka, siyohdek qora, xuddi koshinlar orasidagi yoriqdan oqib chiqqan qatron. Keyin u o‘zini chizdi — va ikkita bo‘ldi. Ikkitasi to‘rtta bo‘ldi. To‘rttasi sakkizta.

Oldingi hayotimda bunaqasini ko‘p ko‘rganman: har qadamda o‘zini ikki barobar ko‘paytiradigan sikl. Bitta, ikkita, to‘rtta — kulgili raqamlar. Keyin bir necha qadamda u butun xotirani yeb bitiradi va hamma narsa to‘xtaydi.

Qora chiziqlar koshinlar ustida o‘rmalar, Mirshod bilan men tiklagan oltin chiziqlarni uchratganda ularni yutib, yanada semirardi. Ular bir-biriga o‘ralib, yig‘ilib, shakl ola boshladi: uzun, egiluvchan, chiziqlardan to‘qilgan tana, kichkina bosh — va bosh o‘z dumini tishladi.

Ajdarho. Buvimning ertagidagi. Faqat kichkina — tuyadek.

U halqa bo‘lib Bahromni aylanib oldi.

Tomoshagohlarda qichqiriq ko‘tarildi. Men Xurshid turgan joyga qaradim — u yerda hech kim yo‘q edi. Maydon chetidagi himoya hoshiyasi — tomoshabinlarni bizning adashgan naqshlarimizdan saqlash uchun tongda chizilgan nur halqasi — birdan qalinlashdi va qotib qoldi. Endi u bizni ichkarida ushlab turardi. Men, Mirshod, Bahrom va ajdarho.

Tomoshagohlarda odamlar bir-birini bosib, yuqoriga, tomlarga, darvozalarga qochardi. Birinchi qatorda esa hech kim qochmadi. Laylo o‘rnidan turib, astrolyabiyasini ko‘kragiga bosgancha, baland ovozda sanardi — qo‘rqqanda u doim sanardi. Sanjar tomoshagohdan sakrab tushdi-yu, bolg‘asi bilan hoshiyaga urdi. Hoshiya uni uch qadam orqaga uloqtirdi. U o‘rnidan turdi va yana urdi.

— Temir yolg‘on gapirmaydi! — bo‘kirdi u. — Bu devor esa yolg‘onchi!

Ravshan uning ortida, «qo‘rquv uchun» atalgan xaltani quchoqlab, oqarib turardi — lekin qochmasdi.

Sadriddin hazratlari ayvondan tushib, hoshiyaning narigi tomonidan havoga murakkab, oppoq naqsh chizdi. Qahhor domla ham — tez, qisqa, uchta to‘rtburchak. Ularning naqshlari hoshiyadan o‘tib, ajdarhoga yetdi — va g‘oyib bo‘ldi. Ajdarho ularni yutdi. U nafasni ichardi.

Halqa torayib bordi. Bahrom, o‘n sakkiz yoshli, mag‘rur Bahrom, tizzasiga cho‘kdi, keyin yonboshiga yiqildi. Uning yuzi kulrang edi.

Men qimirlay olmadim. Bir soniya. Ikki.

Mirshod qimirladi.

U yugurib borib, akasining ustiga tiz cho‘kdi va havoga «Tarxon qalqoni»ni ko‘tardi — o‘n ikki qirrali yulduzni, bir yil oldin kutubxonada, sham yonida tuzatganimizni. Ajdarhoning halqasi qalqonga urildi. Chap tomondan. Albatta, chap tomondan — uch yuz yil davomida qalqon aynan shu yerdan oqib ketardi.

Qalqon chidadi.

Qora chiziqlar qalqonning chetida g‘ijirlab, vishillab, sirpanib o‘tdi. Mirshodning bilagidagi temir bilakuzuk qizib ketdi, lekin u qo‘lini tushirmadi.

— Aka, qimirlamang, — dedi u. Ovozi titramadi. — Bu qalqon tuzatilgan.

Bahrom ukasiga qaradi — xuddi uni birinchi marta ko‘rayotgandek.

Ajdarho yana urildi. Qalqon g‘uvilladi. Mirshodning yuzidan ter oqa boshladi, lekin uning qo‘li — ignadek aniq, hech qachon titramaydigan qo‘l — hozir ham titramadi.

— Kulol! — dedi u, menga qaramay. — Sizga qancha vaqt kerak?

— Bilmayman!

— Tarxonlar kutishni yoqtirmaydi, — dedi Mirshod. — Tezroq bilib oling.

Men urug‘ni o‘qidim.

Ajdarhoning ichida, Xurshid bosgan koshinning tagida, u yurak kabi urib turardi: kaftdek qora koshin, ustiga naqsh o‘yilgan. Men naqshga tikildim va u satrlarga ajraldi. Markaz — shu koshin. Takror — o‘zini chiz, ikki marta. Undan keyin yana — o‘zini chiz, ikki marta. Hoshiya — yo‘q. Tamg‘a — yo‘q. To‘xta, degan so‘z yo‘q edi. Hech qayerda.

«Bu — cheksiz sikl, — o‘yladim men. — Lekin hali kichkina».

Har qanday cheksiz siklning bitta davosi bor: chiqish yo‘li, «shu yergacha» degan chegara. Devning peshonasida men siklning ichiga shart qo‘shgan edim. Bu yerda bunday qilib bo‘lmasdi: urug‘ har lahzada o‘zini qayta chizar, men ichiga yozgan har bir chiziqni yutib yuborardi. Uni ichidan emas — tashqaridan, butunicha yopish kerak edi. Bitta aylana bilan. Xatosiz. Birinchi urinishda.

Men xaltachamdan pergarni oldim. Qo‘llarim titrardi — ajdarhoning sovuq nafasi yuzimga urilardi, u mening nafasimni ham tortayotgan edi, oynamdagi satrlar qizarib-oqarardi. Men ajdarhoning halqalari orasidan emaklab kirdim. Qora chiziqlar yuzimga tegib o‘tardi — sovuq, ho‘l, xuddi muzlagan siyohdek. Qulog‘imda shivirlash: million qalamning qog‘ozni tirnagan ovozi. Qo‘rqdim. Juda qo‘rqdim. Hazil ham xayolimga kelmadi. Pergarning o‘tkir oyog‘ini urug‘-koshinning qoq markaziga qadadim.

«Doirani qo‘l bilan emas, sabr bilan chizasan», — degan edi domla, Singan minora ostida.

Men pergarni aylantirdim. Bir marta. Sekin. Mis oyoq koshinlar ustida yurib, urug‘ning atrofida mukammal aylana chizdi va o‘z boshlanishiga qaytib, yopildi.

Hoshiya.

Takror o‘z-o‘zini chizishga urindi — va chegaraga urildi. Uning nusxalari chiqadigan joy qolmadi. Sikl yopildi. O‘sish to‘xtadi. Ajdarhoning halqasi bir lahza qotib qoldi, keyin koshinlar qars-qars yorila boshladi, va chiziqlardan to‘qilgan kichkina ajdarho quruq qum uyumidek to‘kilib, qora changga aylandi.

Chang koshinlar ustiga yupqa qatlam bo‘lib yotdi — xuddi xumdon ochilgandan keyin tubida qoladigan kuldek. Sukunat shunchalik to‘satdan keldiki, men o‘z yuragimning urishini eshitdim.

Men tiz cho‘kdim.

[Ko‘nikma oshdi: Tuzatish, 6-daraja]

Ichimda faqat bitta fikr aylanardi, sovuq va aniq: «Kichkina bo‘lgani uchun ushlab qoldim. Katta bo‘lganida hech qanday aylana yetmasdi».

Men pergarni xaltachamga qaytarib soldim. Qo‘llarim hali ham titrardi, lekin endi boshqacha — xuddi og‘ir ko‘zani xumdondan butun chiqarib olgandan keyingidek.

Bir lahza maydonda sukunat hukm surdi. Keyin olomon portladi.

Men boshimni ko‘tardim — va Mirshodni ko‘rdim. U hali ham akasining ustida, chap qo‘lida qalqonni tutib turardi. O‘ng qo‘li esa, men urug‘ bilan olishayotgan paytda, koshinlar ustida yurgan ekan: bizning yarmimizning oxirgi chiziqlari oltin nur bilan yonib turardi. U oxirgi tugunni bir qo‘li bilan tugatib, markazdagi oftobga yetkazgan edi. Buzuq Oftob girihining sharqiy yarmi to‘liq yonardi. G‘arbiy yarmi — yarim yo‘lda, qora chang ostida qolgan edi.

Himoya hoshiyasi so‘ndi. Sadriddin hazratlari maydonga chiqdi. Uning yuzi to‘nidan ham oppoq edi. U kumush qalamini ko‘tardi, lekin taqillatishni unutdi.

— Mehrjon bellashuvining g‘oliblari, — dedi u va ovozi bir joyda uzildi, — Sariqqumlik Aziz va Mirshod Tarxon.

[Yangi unvon: Mehrjon g‘olibi]

[Daraja oshdi: 20 → 22]

[Holat oynasi]

IsmAziz

Yosh14

Daraja22

HP97/176

MP12/134

Kuch11

Epchillik15

Aql40

Ko‘nikmalarKulolchilik 4, Sir tayyorlash 3, Naqsh o‘qish 8, Naqsh chizish 5, Naqsh tuzish 7, Tuzatish 6, Yulduz hisobi 5, Temirga naqsh 3, Kuzatish 3, Shifo naqshi 2

UnvonlarYomg‘ir bolasi, Qutbiddinning shogirdi, Devni ozod qilgan, Afrosiyob tolibi, Kutubxona kalitdori, Igna egasi, Mehrjon g‘olibi

Ravshan hoshiya so‘nishi bilan birinchi bo‘lib yetib keldi — somsa xaltalarini qayerdadir tashlab, qo‘llarini oldinga cho‘zib. U avval Bahromga shifo naqshini chizdi, keyin menga.

— Jo‘ra, — dedi u, peshonamga kaftini bosib, — sen yana ko‘karib kelding. Bu safar butun maydon bilan.

Bahromni zambilga yotqizishdi. U ko‘zini ochdi, qo‘lini cho‘zdi va Mirshodning bilagini ushladi.

— Ukam, — dedi u.

Faqat shu. Mirshod javob bermadi. U boshini egdi va qo‘lini tortib olmadi.

Keyin u menga o‘girildi. Qalqonni ushlab turgan chap qo‘li hali ham qotib qolgan, barmoqlari yozilmasdi. U qo‘liga hayron qarab turdi, xuddi uning o‘ziniki ekaniga ishonmayotgandek.

— Kulol, — dedi u. — Sizning pergaringiz... mening kitobimdagidan yaxshiroq chizarkan.

Bu, ehtimol, Tarxon tilida «rahmat, sen akamni qutqarding» degani edi. Men ham xuddi shu tilda javob berdim:

— Sizning qalqoningiz ham yomon emas ekan.

Men ayvonga qaradim. Jalolbek Tarxon o‘rnidan turib ketgan edi. Uning yuzida men birinchi marta nimadir ko‘rdim — nima ekanini bilmadim, lekin bu sovuqlik emas edi. Qandaydir yoriq edi, yaxshi pishmagan ko‘zadagi kabi: ko‘zaning o‘zi hali butun, lekin endi suv sizib chiqa boshlagan.

Laylo hoshiyaning o‘rniga yugurib kelib, nafasi tiqilib, sanadi: «Ikki daqiqa-yu qirq soniya. Sen ikki daqiqa-yu qirq soniya ichida...» — va gapini tugatmadi.

Boshim aylanib turgan bo‘lsa ham ko‘rdim: Qahhor domla cho‘kkalab, qora changdan bir parcha koshinni oldi va cho‘ntagiga soldi. Ko‘zlarimiz to‘qnashdi.

«U dalilni yashiryapti», — o‘yladim men.