Hovuz alvastisi

Hutning o‘ninchi kuni tongda madrasa otxonasining oldida butun Ulug‘ madrasa to‘planib turardi.

Otxona Katta hovuzning yonida, yalang‘och tut daraxtlari orasida edi. Qish oxirlab qolgan bo‘lsa ham, hovuz chetidagi muz hali erimagan, tut shoxlarida qirov osilib turardi. Madrasaning oltita oti oxurlar yonida bosh egib turardi — hammasi ko‘pikka botgan, sonlari titragan, xuddi tun bo‘yi sahroda chopgandek. Bir haftadan beri har tong shu ahvol edi.

Otlarning yollari esa o‘rilgan edi. Shunchaki o‘rilgan emas — shunday mayda, shunday murakkab o‘rilganki, eng epchil kelinchak ham bunaqasini bir kunda o‘rolmasdi. Yol ichida yol, o‘rim ichida o‘rim.

Otboqar bola — o‘n yoshlardagi, burni oqib turgan, qo‘rqib ketgan bola — o‘n uchinchi marta qasam ichardi:

— Ko‘rdim! Oy botganda! Sochi suvdek oqadigan xotin! Oyog‘i... oyog‘i orqasiga qarab ketgan! Otni minib, hovuzni aylandi, aylandi, aylandi...

— Alvasti, — shivirladi kimdir. So‘z toliblar orasida quruq xashakka tushgan uchqundek yugurib ketdi: «Alvasti. Alvasti. Alvasti».

Ravshan hovuzdan eng uzoqdagi tut daraxtining ortida turardi.

— Men suvga yaqinlashmayman, — dedi u, men so‘ramasam ham. — Suv — suvning ishi. Men nonning odamiman.

Men esa eng yaqindagi otning yoniga bordim. Kulrang biya edi: ko‘zlari charchagan, lekin mehribon. Men uning yolidagi bitta o‘rimni barmoqlarim bilan yozib ko‘rdim.

Bu naqsh edi.

Tasodif emas — o‘rimlar Yetti asosning belgilarini tuzardi: doira, chiziq, tugun. Faqat naqsh singan edi. U boshlanar, bir necha qadam yurar, keyin yana boshiga qaytardi — xuddi og‘zi bog‘langan odam bitta so‘zni qayta-qayta takrorlayotgandek. Men uni o‘qidim, keyingi otnikini, undan keyingisini. Hammasida bir xil: «ism... qaytar... ism... qaytar...».

Oldingi hayotimda bunaqasini ko‘p ko‘rganman: buzilgan dastur ekranga bir xil xabarni qayta-qayta chiqaraveradi, chunki boshqa hech narsa deya olmaydi. Faqat bu xato xabari emas edi. Bu — yordam so‘rovi edi.

O‘sha kuni kechqurun men Temirchilar rastasiga, Usta G‘ofurning temirxonasiga bordim. Ichkarida ko‘rik gurillar, sandon jaranglar, havo kuygan ko‘mir va temir qipig‘i hidiga to‘la edi. Usta G‘ofur — oppoq soqolli, bilaklari Sanjarnikidan ham yo‘g‘on chol — meni ko‘rib, bolg‘asini qo‘ydi va qo‘llari bilan nimadir dedi. Sanjar ter artib, tarjima qildi:

— «Kitob qurti keldi. Ovqat berma, o‘zi yeydi», deyapti.

— U rostdan shunday dedimi?

— Yarmini men qo‘shdim, — dedi Sanjar. — Alvasti, deysanmi? Qachon? Qani, kimni urish kerak?

Usta G‘ofur ikkovimizga uzoq qaradi, keyin burchakdagi bir xalta mixni oyog‘i bilan Sanjar tomonga surib qo‘ydi. U hech narsani eshitmasdi, lekin hamma narsani tushunardi.

Uch kundan keyin, Hutning o‘n uchinchi kechasi, biz uchovimiz tut daraxtlari ortida poylab o‘tirardik.

Ravshanni men sudrab olib kelgan edim. U bir qo‘lida somsa, bir qo‘lida ikkinchi somsa bilan kelgan va yo‘l bo‘yi «qo‘rqqan odamga ovqat kerak» deb o‘zini oqlagan edi. Sanjar esa Temirchilar rastasidan yelkasida bir xalta temir mix va bolg‘a bilan keldi. U o‘n kun oldin o‘n to‘rtga to‘lgan va shu munosabat bilan o‘zini ancha katta sanardi.

— Alvasti temirdan qo‘rqadi, — dedi u xaltani silkitib. Mixlar jaranglab ketdi. — Buving aytgan!

— Sekinroq, — dedim men.

— Buving sekin aytgan, — dedi Sanjar bir oz pastroq ovozda. — Men esa baland eslayman.

Kecha sovuq va tiniq edi. Hovuz chetidagi qirov ingichka oy nurida tuzdek yaltirar, tut shoxlari osmonga yoriqdek chizilgan edi. Sukunatda faqat Ravshanning chaynagani eshitilardi.

— Ravshan.

— Nima? Men qo‘rqqanimda chaynayman. Chaynamasam, tishlarim takillaydi. Qaysi biri yaxshiroq?

Sanjarning qorni g‘ulduradi. Ravshan unga indamay somsaning yarmini uzatdi. Men o‘sha kechada birinchi marta kulgimni bosa olmay qoldim — va aynan shu payt hovuzning muzi yorildi.

Muz tagidan avval soch chiqdi. Uzun, to‘q yashil-qora, suvdek oqadigan soch hovuz yuziga yoyilib, o‘z-o‘zidan qimirlardi. Keyin yuz: oppoq, oy nuridan ham oq, ko‘zlari rangsiz va tiniq, xuddi suvning o‘zi qarab turgandek. Keyin u butunlay ko‘tarildi — ozg‘in, suv o‘tlaridek yashil, eski bichimdagi ko‘ylakda — va qirg‘oqqa chiqdi. Uning oyoqlari orqaga qayrilgan edi. U yurganda izlari hovuz tomonga qarab qolardi.

Otxona eshigi o‘z-o‘zidan ochildi. Kulrang biya chiqib keldi — xuddi uyqusida yurayotgandek — va alvasti bir sakrab uning ustiga mindi. Biya hovuz atrofida aylana boshladi: bir marta, ikki marta, uch marta. Og‘zidan ko‘pik uchdi.

Men alvastiga uch soniya tikildim.

[Kuzatish: ???]

Ism[o‘chirilgan]

Daraja34

HolatBog‘langan

Ismi o‘chirilgan edi. Yo‘q emas, noma’lum ham emas — o‘chirilgan. Xuddi kimdir uning ustidan qalam bilan qattiq-qattiq chizib tashlagandek.

— Hozir! — dedi Sanjar va tut orqasidan otilib chiqdi.

Alvasti biyadan sakrab tushdi. Uning sochlari tirik ilonlardek oldinga otildi — lekin Sanjarga emas. Eng yaqinda, og‘zida somsa bilan qotib qolgan Ravshanga. Soch uni belidan, qo‘llaridan o‘rab, yerdan uzdi.

— Voy, o‘ldim! — dedi Ravshan. Somsasini esa tushirmadi.

Sanjar xaltani ag‘dardi va mixlarni katta aylana qilib, hovuz bilan alvasti orasiga sochib yubordi. Temir qirovga tushib jarangladi. Alvasti vishillab ortga chekindi — mushuk olovdan qochgandek — lekin Ravshanni qo‘yib yubormadi.

Nima qilishni bilmay turgan bir lahzada quloqlarim ostida buvimning ovozi eshitildi: «Alvastining kiyimiga igna qadalsa — u igna egasiga bo‘ysunadi». Va onamning ovozi, Sariqqumdan ketayotgan tongda: «Yoningda igna bo‘lsin, bolam — tugma uzilsa ham, alvasti chiqsa ham». O‘shanda men kulgan edim.

Do‘ppimni yulib oldim. Igna o‘z joyida edi, qizil ipi bilan. Men uni sug‘urib, yugurdim. Mixlar aylanasidan sakrab o‘tdim, sochlar orasidan emaklab kirdim, alvastining sovuq, ho‘l yengini ushladim va ignani unga qadadim.

Hamma narsa to‘xtadi.

Sochdan oqib tushayotgan tomchilar havoda qotib qoldi — yerga yetmay, shisha munchoqlardek osilib. Soch Ravshanni sekin, ehtiyotkorlik bilan yerga qo‘ydi. Biya to‘xtab, boshini egdi. Qirov ustida mixlar ham jiringlashdan to‘xtadi.

Alvasti tiz cho‘kdi. Uning ovozi eski qo‘shiqqa o‘xshardi, so‘zlari ham eski edi — hozir hech kim ishlatmaydigan so‘zlar.

— Igna egasi... buyur.

— Men buyurmayman, — dedim. Tizzalarim qaltirardi, lekin ovozim negadir tinch edi. — Senga nima bo‘ldi?

U boshini ko‘tardi. Rangsiz ko‘zlari menga hayron qaradi.

— Nima bo‘ldi, deysanmi? — dedi u. — Suvdan so‘radingmi? U nima bo‘lganini eslaydimi?

Keyin, sekin-asta, u aytib berdi. Bir yil oldin kimdir — u uni «siyohqo‘l» dedi — uning ismini topgan. Eski qizil lavhadan o‘qib olgan. Ismni qora naqshga yozib qo‘ygan va o‘shandan beri alvasti o‘ziniki emas. Har kecha u kariz orqali qora naychalarni tashiydi — bir quduqdan boshqasiga, bir qo‘ldan boshqa qo‘lga. Kimga, nima uchun — bilmaydi. Bilishga haqqi ham yo‘q.

— Otlarning yoli-chi?

— Yol... — Uning lablari qiyshaydi. — Men boshqa yozuvni bilmayman. Men o‘rayman. O‘rim — mening xatim. Kimdir o‘qir, deb o‘yladim. Hech kim o‘qimadi. Sen o‘qiding.

— Igna seni og‘ritmayaptimi?

— Igna — temir, — dedi u jirkanib. — Temir yomon. Lekin... — U yengidagi qizil ipga qaradi. — Ignaning bog‘i qora bog‘ning ustiga tushdi. Qora bog‘ endi meni tortmayapti. Bir yildan beri birinchi marta.

Men uning yoniga cho‘kkaladim.

— Eshit. Men sening xo‘jayining emasman. Men — sening devoringman. Qora bog‘ endi senga yetib kelolmaydi.

Oldingi hayotimda ham shunday devorlar bor edi — yomon buyruqlarni o‘tkazmaydigan, ko‘rinmas to‘siq. Uni ham «devor» deyishardi. Nomini kim o‘ylab topgan bo‘lsa, alvastini ko‘rmagan edi.

— Devor? — Alvasti peshonasini tirishtirdi. — Men devorni yoqtirmayman. Devor suvni to‘xtatadi.

— Unda darvoza. Kerak paytda ochiladigan.

U o‘ylanib qoldi. Barmoqlari esa, go‘yo o‘zlaricha, qirov bosgan uch dona quruq o‘tni o‘rib o‘tirardi.

— Senga ism kerak, — dedim. — Haqiqiy isming topilguncha. Men seni... Popuk deb atayman.

— Popuk? — Uning ovozidagi qo‘shiq bir zumda muzladi. — Men tuyaning bo‘ynidagi bezakmanmi? Igna egasi, sen ahmoq.

— Chiroyli bezak-ku, — dedi Sanjar orqadan. — Sochli.

Alvasti unga shunday qaradiki, Sanjar bir qadam orqaga tisarildi va xaltadagi oxirgi mixni mahkam ushlab oldi.

[Yangi unvon: Igna egasi]

Ravshan qirov ustida o‘tirgan joyida somsasini topdi, qirovini qoqdi va tishladi.

— Avval ovqat, — dedi u, qo‘llari hali ham qaltirab, — keyin qahramonlik.

Siyohqo‘l. Men beixtiyor o‘z barmoqlarimga qaradim — ular ham siyohdan ko‘kargan edi. Madrasada siyohqo‘l bo‘lmagan kim bor o‘zi? Ko‘chiruvchilar, mudarrislar, toliblar, Laylo...

— Menda siyoh yo‘q, — dedi Ravshan og‘zi to‘la, nigohimni sezib. — Faqat yog‘.

Popuk otlarni boshqa minmasligini aytdi: «Ular baribir yomon suhbatdosh — faqat pishqirishadi». Keyin qo‘shib qo‘ydi, xuddi ob-havo haqida gapirgandek:

— Endi suv bor joyda seni topaman, Igna egasi. Hovuz, quduq, kariz — hammasi bitta suv.

Tong yaqinlashganda Popuk hovuzga qaytishdan oldin sochining orasidan nimanidir chiqarib, kaftimga qo‘ydi.

Naycha edi. Barmoqdek uzun, qora lok bilan qoplangan, sovuq va ho‘l. Bir uchi qora mum bilan muhrlangan. Muhrda — kichkina naqsh.

— Oxirgisi, — dedi Popuk. — Yetkazolmadim. Igna qadalganda qo‘limda edi.

Men muhrni oy nuriga tutdim. Tugun. Chapga buralgan, o‘zini o‘z ichiga o‘ragan tugun.

Men bu tugunni tanirdim. Men uni uch marta ko‘rgan edim: Singan minoradagi kuygan koshinda, Sariq tepalar yonidagi xaroba toshida va...

«Eski qizil lavha», degan edi Popuk. Birdan ko‘z oldimga kutubxona keldi: baxmal quti, qizil loy, chetidagi chumoli izidek mayda belgilar — ro‘yxatga o‘xshash. Ismlar. Yopiq javonlar. Kalit esa faqat...

Men fikrimni oxiriga yetkazmadim. Popuk sochining bir tutamini silkitdi va havoda qotib turgan tomchilar birdaniga, hammasi birga, bo‘ynimga to‘kildi. Men sakrab tushdim, Sanjar qah-qah otib kuldi, fikr esa qayoqqadir, hovuz tubiga g‘oyib bo‘ldi.

Popuk suvga cho‘kdi. Muz uning ustidan yana yopildi, faqat yengidagi qizil ip bir lahza suv ostida yaltirab ko‘rindi.

Biz madrasaga qaytganimizda osmon oqara boshlagan edi. Sanjar qirovdan mixlarini birma-bir terib, xaltasiga solar va g‘udranardi: «Temir yolg‘on gapirmaydi, lekin sochilib ketadi». Ravshan esa yo‘l bo‘yi jim keldi — bu uning uchun bir kecha alvasti bilan olishishdan ham og‘irroq ish edi. Darvoza oldida men ikkovini to‘xtatdim.

— Hech kimga, — dedim. — Tuya ko‘rdingmi?

— Yo‘q, — dedi Sanjar darhol.

— Yo‘q, — dedi Ravshan va og‘ir xo‘rsindi. — Voy, o‘ldim. Butun madrasa ertalab «alvasti» deb shivirlaydi, men esa hammasini bilaman — va jim yuraman. Bu qiynoq-ku, jo‘ra.

U madrasaning hamma sirini yetkazib yurardi. Lekin meniki boshqa edi. Menikini u hech qachon yetkazmasdi.

Hujrada, deraza oldida, tongning birinchi nurida naychani yana bir bor aylantirdim.

Muhrdagi tugun chapga buralgan edi. Men uni oxirgi marta Tuya bo‘ynida, qizil oy ostida, devning peshonasida ko‘rgan edim.