Yopiq javonlar

Qavs oyida kutubxona Afrosiyobning eng sovuq joyi edi. Anvar domla bundan faxrlanardi: «Kitoblar issiqni yoqtirmaydi, o‘g‘lim. Issiqda qog‘oz qariydi, siyoh uxlaydi». Shuning uchun o‘qish zalida na sandal, na manqal bor edi, nafasimiz esa kitoblar ustida oppoq bug‘ bo‘lib osilib turardi.

Qirq mingga yaqin kitob. Birinchi kuni men ularning har birini bir marta qo‘limda ushlab chiqishga ahd qilgandim, keyin hisobladim: dam olish kunlari yuztadan artsam, oxirgisiga yetganimda soqolim domlanikidek ko‘kragimga tushgan bo‘lardi. Zal eski qog‘oz, baliq yelimi va sovuq tosh hidiga to‘la edi. Uzun stollarda ko‘chiruvchilar bukchayib o‘tirar, qalamlari tinimsiz shitirlardi — xuddi yuzlab sichqon bir vaqtda don kemirayotgandek. Ular orasida katta tolib Xurshid ham bor edi: ozg‘in, jim, Anvar domlaning eng ishonchli yordamchisi. U menga har safar bosh irg‘ab qo‘yardi, lekin bir marta ham gapirmagan edi.

Changdan keyin dars bo‘lardi. Anvar domla meni o‘z stoli yoniga o‘tqazib, xattotlikdan o‘rgatardi. Bu ish haqimga kirmasdi — u buni «ortiqcha» derdi.

— Qalamni qushni ushlagandek ushla, — dedi u barmoqlarimni to‘g‘rilab. Uning barmoqlari sovuq, uchlari qop-qora edi. — Qattiq siqsang — o‘ladi. Bo‘sh qo‘ysang — uchib ketadi.

Men qushni ushlagandek ushladim. Qalam uchib ketdi — to‘g‘ri siyohdonga.

— Bo‘sh qo‘yding, — dedi u kulib. — Mayli. Qush hech bo‘lmasa uyiga qaytdi.

U o‘z qalamini oldi va toza varaqqa bir satr yozdi. Harflar qog‘ozga tushmadi — qo‘ndi: har biri o‘z joyida, ingichka joyi ingichka, to‘lasi to‘la, go‘yo siyoh o‘zi qayerga borishni bilgandek. «Bilim — qafasga sig‘maydigan qush».

— Mening sevimli gapim, — dedi u. — Ko‘chir.

Men o‘n marta ko‘chirdim. O‘ninchisida qushim hech bo‘lmasa qushga o‘xshab qoldi. Anvar domla varaqni olib, chiroqqa tutdi va xuddi Sariqqumda otam birinchi tekis ko‘zamni aylantirib ko‘rgandek, uzoq qaradi.

— Qo‘ling kulolning qo‘li, — dedi u. — Loyni sezgan qo‘l qog‘ozni ham sezadi. Bu yaxshi.

Keyin u ko‘chiruvchilar haqida gapirib berdi. Qirq yil «Tarxon tartibi»ni ko‘chirib, oxirgi varag‘ini ko‘rmay qolgan Mulla Karim haqida: ko‘zi ko‘r bo‘lgach ham qo‘li yozishda davom etgan, chunki kitobni yod bilgan. Kutubxonaning shamini tejash uchun oy nurida yozib, yarim ko‘r bo‘lgan qiz haqida. Anvar domla ular haqida xuddi o‘z qarindoshlari haqida gapirgandek — mayin va g‘amgin gapirardi.

— Bu kitoblarning har biri kimningdir ko‘zi, o‘g‘lim, — dedi u. — Shuning uchun ularni avaylaymiz.

Men beixtiyor unga uch soniya tikildim. Oxirgi haftalarda Kutubxona gumbazidagi o‘lik nuqta xayolimdan ketmay qolgan edi: tushimda gumbaz teshilib, kitoblar ustiga qora qor yog‘ardi. Shuning uchunmi, kutubxonaning egasini bir ko‘rib qo‘ygim kelgan edi.

[Kuzatish: Anvar Xattot]

Daraja44

UnvonKutubxona mudiri

Men yengil tortdim. Qirq to‘rt — baland, lekin umri kitob ichida o‘tgan odam uchun g‘alati emas. «Kutubxona mudiri» esa xuddi o‘zidek edi: sodda, tinch, ortiqcha bezaksiz. Oyna uni men qanday ko‘rsam, shunday ko‘rsatdi. Qora qor tushlari o‘sha kechadan to‘xtadi.

Ish haqimning asosiy qismi yirtiq varaqlar edi. Eski kitoblarni sichqon, namlik va ming qo‘l yeb qo‘yar, men ularning varaqlarini yangi qog‘ozga ko‘chirardim. Qavsning o‘rtasida menga «Tarxon tartibi»ning uch yuz yillik nusxasidan bir varaq tegdi — «Tarxon qalqoni». Mirshodning oilasi faxrlanadigan o‘sha o‘n ikki qirrali yulduz.

Men uni ko‘chira boshladim va yettinchi halqada to‘xtadim.

Bitta tugun teskari chizilgan edi. Chiziq o‘ngga emas, chapga burilgan, va qalqonning chap tomonidagi nafas shu tugunda aylanib, o‘ziga qaytardi. Tinch paytda buni hech kim sezmaydi. Lekin qalqonni chap tomondan qattiq itarsang — u chidamaydi. Oqib ketadi. Ignadek teshikdan tuyadek shamol kiradi.

Keyingi soatda yana uchtasini topdim: «Suv tozalagich»da ortiqcha nuqta, «Issiq tandir» naqshida yetishmagan hoshiya bo‘lagi, «Yo‘l ko‘rsatkich»da noto‘g‘ri sanalgan qirralar. Daftarimning oxirgi varag‘ini ochib, tepasiga yozdim: «Xatolar ro‘yxati». Oldingi hayotimda har kuni ertalab xuddi shunday ro‘yxatni ochardim: kim qayerda nimani buzgan, qaysi biri shoshilinch. Ro‘yxat uzaygan sari ishing ko‘payadi — lekin tushunganing ham.

Kechqurun ro‘yxatni Anvar domlaga ko‘rsatdim. U uzoq o‘qidi. Keyin boshini ko‘tarib jilmaydi — shunday iliq jilmaydiki, muzdek zal bir lahza isib ketgandek bo‘ldi.

— Sen ham ko‘rding, — dedi u sekin. — Bu madrasada buni ko‘rgan uch kishi bor: Qutbiddin, men va sen.

Men yashnab ketdim. Butun Afrosiyobda, qirq ming kitob orasida, men uchinchi edim. Kulolning bolasi — uchinchi.

Bir hafta o‘tib Anvar domla meni o‘qish zalining eng oxiriga, temir panjara oldiga olib bordi. Panjara ortida qorong‘i javonlar turardi — kutubxonaning yopiq javonlari. Toliblar ular haqida faqat shivirlab gapirardi: go‘yo u yerdagi kitobni o‘qigan odam aqldan ozarmish, go‘yo kitoblar kechasi o‘zaro gaplasharmish.

Anvar domla belidan kalit oldi — og‘ir, eski, uchi uch tishli — va uni kaftimga qo‘ydi.

— Bu javonlarni o‘n yildan beri hech kim artmagan, — dedi u. — Men endi engashsam, belim qaytib to‘g‘rilanmaydi. Sen yoshsan, qo‘ling ehtiyotkor. Ehtiyot bo‘l: bu yerdagi kitoblar sendan ham, mendan ham keksa.

Panjara ortida havo boshqacha edi — quruqroq, og‘irroq, go‘yo bu yerda vaqtni ham chang bosib qolgandek. Men javonlarni birma-bir artdim: qora charmli kitoblar, zanjirga bog‘langan qo‘lyozmalar, ichida nimadir shitirlaydigan o‘ramlar. Eng pastki tokchaning burchagida to‘q qizil baxmal quti turardi. Qopqog‘iga eski, qiyshiq xat bilan yorliq yopishtirilgan edi: «Mingqubba varag‘i. O‘qib bo‘lmaydi».

Mingqubba.

Buvimning ovozi «s»larini hushtakdek chalib, quloqlarim ostida eshitildi: «Ming gumbazli shahar... Ustalari ishini hech qachon tugatmadi — shuning uchun qum ularni tugatdi».

To‘qqiz yoshimda, xumdon yonidagi tomda, o‘sha ertakni eshitib uxlay olmagan edim. Ichimda o‘shanda ham ro‘yxat tuzgandim: «Qilinadigan ishlar: Mingqubba — haqiqatmi?» O‘sha savol to‘rt yildan beri ro‘yxatimning eng pastida, hech kim tegmagan qatorda yotardi.

Changini artish uchun qutini ochdim. Faqat changini artish uchun.

Ichida, baxmal ustida, kaftdan kattaroq qizil loy lavha yotardi. Pishirilgan, lekin koshin emas: sirsiz, g‘adir-budir, mayda yoriqlar bilan qoplangan. Butun yuzi mayda naqsh-yozuvga to‘la. Chap tomonida esa, yuqoridan pastgacha, bitta tik chiziq tushgan edi — har bir qatorni chapdan chegaralaydigan hoshiya. Men bu chiziqni tanirdim. Olti yildan beri uni har kuni ko‘rardim: oynamning har bir satri xuddi shunday tik chiziq bilan boshlanardi.

Lavhaning pastki burchagida esa kichkina sakkiz qirrali yulduz o‘yilgan edi — ✶.

Barmog‘im lavhaga tegdi va oyna o‘zi ochildi.

[Holat oynasi]

✶

Ikki satr. Na ismim, na yoshim, na darajam. Faqat sarlavha va yulduz. Keyin oyna, xuddi eshikni ochib, ichkarida kim borligini ko‘rgan-u, indamay yopgan odamdek, yopildi.

Lavha qo‘limdan sirg‘alib ketdi. Men uni polga bir qarich qolganda ko‘kragimga bosib ushlab qoldim. Yuragim shunday urardiki, lavha ham titrayotgandek tuyuldi.

Yetti yoshimda, birinchi oynamning oxirida, men xuddi shunday yulduzni ko‘rgan va uni bezak deb o‘ylagan edim. Olti yil davomida u boshqa hech qachon chiqmadi. Endi esa u asrlar ko‘rgan loyda turardi.

Buvimning ertagi ertak emas ekan.

Men javonlar orasida polga o‘tirib, lavhani tizzamga qo‘ydim va uni o‘qishga urindim.

Yozuv naqshga o‘xshardi, lekin naqsh emasdi — aniqrog‘i, naqsh-harflar bilan yozilgan gap edi. Ko‘p qatorlari qum ustidagi shamol izidek suzib ketar, ko‘zim ushlashi bilan boshqa shaklga kirardi. Lekin eng tepadagi bir qator — sarlavha — joyida turdi. Men uni xuddi yetti yoshimda Suvchi Bobomurodning naqshini o‘qigandek, bo‘lakma-bo‘lak yig‘dim:

«Birinchi qator... qolganini qum yozadi».

A’zoyi badanim muzlab ketdi — sovuqdan emas. Oldingi hayotimda bunaqa narsani yaxshi bilardim: birinchi qatorini odam yozadi, qolganini esa o‘zi yozishga qo‘yib yuboriladigan dastur. Bunday dastur to‘xtashni bilmaydi — uni hech kim to‘xtatishni o‘rgatmagan. Qutbiddin domlaning birinchi qoidasi quloqlarim ostida jarangladi: «Hech qachon o‘zini o‘zi chizadigan naqsh yozma».

Lavhaning chetida, hoshiya ortida, yana nimadir bor edi — yozuvdan ham maydaroq, chumoli izidek bir qator belgilar, ro‘yxatga o‘xshash. Ismlarmi? Ko‘zim achishib, yoshlandi va men ularni o‘qimadim.

Kechqurun Anvar domlaga faqat sarlavhani aytdim. Oyna haqida, yulduz haqida — hech narsa. Buni men dunyoda hech kimga aytmagan edim.

Anvar domla qalamini qo‘ydi. Bir lahza u qimirlamay qoldi, hatto nafas ham olmayotgandek — xuddi olisdagi bir tovushga quloq tutayotgan odamdek. Keyin menga qaradi. Ko‘zlari mehribon edi.

— Buni hech kim o‘qiy olmagan, o‘g‘lim, — dedi u mayin. — Yana biror narsa o‘qisang — faqat menga ayt. Madrasa buni tushunmaydi — ular qo‘rqadi. Qo‘rqqan odam esa kitobni yoqadi. — U belimda hali ham osilib turgan kalitni ko‘rsatdi. — Kalit sende qolsin. Yopiq javonlarni endi sen artasan. Bu ikkovimiz orasida qolsin.

Men kalitni ushladim. Oldingi hayotimda menga bir marta butun bir to‘lov tizimining kalitini — hamma eshikni ochadigan maxfiy so‘zni — ishonib topshirishgan edi, keyin esa ikki kun uxlamay, uni yo‘qotib qo‘yishdan qo‘rqib yurgandim. Bu temir kalit o‘shandan og‘irroq edi. Turonda kattalar menga birinchi marta bola sifatida emas, ishonib ish topshirsa bo‘ladigan odam sifatida qarashgan edi.

[Ko‘nikma oshdi: Naqsh o‘qish, 7-daraja]

[Yangi unvon: Kutubxona kalitdori]

O‘sha kechasi hujrada, sham yonida, domlaga xat yozdim. Anvar domlaning salomini yetkazdim. Kutubxona haqida yozdim, qalam haqida, qirq ming kitob haqida. Tarxon xatolari haqida — to‘rttasining ham rasmini chizib. Keyin qo‘lim o‘zi yozdi: «Anvar domla menga juda mehribon. U ham sizning shogirdingiz bo‘lgan ekan».

Lavha haqida yozmadim.

Bu ustozimdan yashirgan birinchi sirim edi. Oldingi hayotimda bir joydan ikkinchi joyga xabar jo‘natayotib, bitta qatorini jimgina tashlab yuborsang, bu eng yomon xatolardan hisoblanardi — chunki narigi tomon hech narsa yo‘qolganini bilmaydi. Men o‘zimga dedim: bu yashirish emas, bu va’da. Anvar domla so‘radi, men va’da berdim. Xatni Qo‘chqor akaning qishki karvoniga berib yubordim.

Barmoqlarimning uchi lavhaning changidan qizarib qolgan edi. Birinchi kuni sovuq suv bilan yuvdim — ketmadi. Kechasi quruq latta bilan deraza oldida ishqaladim — qizil chang tokchaga to‘kildi, barmoqlar esa qizilligicha qoldi.

— Qo‘lingga nima bo‘ldi? — dedi ertasi kuni Ravshan, nonushta paytida. — Anor yedingmi? Menga ham olib kelmading-a?

— Kutubxonada. Siyoh.

— Qizil siyohmi? — Ravshan barmog‘imni hidladi. — Anor hidi kelmayapti. Qum hidi keladi.

Uchinchi kuni tongda deraza tokchasidagi qizil chang o‘zidan-o‘zi kichkina sakkiz qirrali yulduzga yig‘ilib qolgan edi.