Ko‘k gumbazlar

1141-yil, Sunbula oyining o‘ninchi kuni, tong. O‘n oy tugagan edi — minoradagi o‘n oy, ming doira, yuzlab naqsh va domlaning cheksiz «Yana»si. Hovlimizda Qo‘chqor akaning karvoniga qo‘shiladigan eshak yuklangan, otam darvoza oldida sabrsiz kutib turardi.

Onam meni ayvonda to‘xtatdi.

Uning ro‘moli bugun g‘alati bog‘langan edi — odatdagidek orqaga surilmagan, quloqlarini yopib, peshonasigacha tushirilgan. Gapirayotganda qo‘li odaticha qulog‘iga ko‘tarildi-yu, matoga tegib, to‘xtadi. Men buni ko‘rdim, lekin o‘ylamadim. O‘sha tong men hech narsani o‘ylay olmasdim.

Onam do‘ppimni boshimdan oldi va uning ichiga, choki orasiga, bitta igna qadadi — oddiy temir igna, ko‘zida qizil ip.

— Yoningda igna bo‘lsin, bolam, — dedi u. — Tugma uzilsa ham, alvasti chiqsa ham.

Men kulib yubordim.

— Oyi, Afrosiyobda alvasti yo‘q.

— Bilasanmi? — U do‘ppini boshimga qayta kiydirib, ikki marta shapatiladi. — Ko‘rganmisan? Ko‘rmagansan. Demak, bilmaysan. Igna tursin.

Keyin u otamga o‘girildi va hech narsa bo‘lmagandek, ovozini pasaytirmay dedi:

— Otasi, belbog‘ingizni asrang. Yo‘lda yechmang.

Otam unga uzoq qarab, bosh irg‘adi.

Nodira opam yugurib kelib, qo‘limga kichkina xaltacha tutqazdi — to‘q ko‘k matodan, og‘zi ip bilan tortiladigan. Unga oq ipak bilan yulduzlar tikilgan edi: mayda, zich, bir to‘da bo‘lib.

— O‘zim tikdim, — dedi u. — Chiroyli bo‘lsin deb. Yulduzlarni o‘zimcha joyladim.

— Rahmat, opa. Bu... juda chiroyli.

Men xaltachani belimga bog‘ladim va ichiga qo‘ynimdagi dev toshini soldim. Tosh iliq edi — u doim iliq edi.

Buvim sekin yaqinlashdi. Uning kaftida bir chimdim un bor edi. U mening qo‘llarimni ochdi va ikkala kaftimga un sepdi, xuddi ostonaga sepgandek.

— Yomg‘ir bolalari uzoqdan keladi, — dedi u, «s»ni hushtakdek chiqarib. — Uzoqqa ham ketadi. Bobolar aytgan.

Bu safar men bu gapni qaysi bobo aytganini so‘ramadim.

Bahodir akam hassasiga tayanib keldi. Hassani o‘zi o‘ygan edi — dastasi tuyaning boshi shaklida. U oqsoqlanardi, lekin endi bunga uyalmasdi. Qo‘lida kichkina ko‘za bor edi — tekis, yupqa, jarangdor.

— Birinchi tekis chiqqani, — dedi u. — Qolganlari qiyshiq. Ho‘, olim bola, sen buni olib ket, men qiyshiqlarini sotaman.

Darvoza oldida Po‘lat usta Sanjar bilan kutib turardi. Usta qo‘lida latta o‘ralgan uzun narsa bor edi. U lattani ochdi: dev qilichi — bir yarim yil temirxona devoridagi eng baland qoziqda osilib turgan qilich.

— Guzarda, sud kuni, mushtlaring bilan turding, — dedi Po‘lat usta o‘g‘liga. — Yoqangdan ushlaganimda, qarshilik qilmading. — U qilichni Sanjarning qo‘liga qo‘ydi. — Endi qachon ishlatmaslikni bilasan.

Sanjar qilichni ikki qo‘llab ushlab turdi va birinchi marta umrida bir og‘iz ham gapira olmadi.

Keyin u menga o‘girildi.

— Kutib tur, olim. Men ham boraman. Afrosiyobning temiri yaxshi, deyishadi.

— Kutaman.

— Temir yolg‘on gapirmaydi!

— Bilaman.

Karvon sharqqa yo‘l oldi. Minora ostidagi yo‘l ayrilishida bir qomat kutib turardi — hassasiga suyangan, eshagining jilovini ushlagan. Domla shaharga kira olmasdi: surgun. U yaqinlashib, belidagi pergarini yechdi va menga uzatdi. Mis pergar, oyoqlarining biriga yulduz turkumlari, ikkinchisiga raqamlar o‘yilgan, boshida kichkina kumush yulduz.

— Doirani qo‘l bilan emas, sabr bilan chizasan, — dedi u. — Pergar sabr o‘rnini bosmaydi. Lekin yordam beradi.

— Domla, bu sizning...

— Endi seniki. Men uni chertib o‘tirishdan boshqa ish qilmayman. — U eshagiga o‘girildi. — Yur, Hulkar.

Men pergarni xaltachaga soldim. Endi unda ikkita narsa bor edi: tosh va pergar. Uchinchisi — igna — do‘ppimda.

Tuya bo‘yni dovoniga ikkinchi kuni yetdik.

Yo‘l tanib bo‘lmas darajada o‘zgargan edi. Bir yil oldin yo‘lni to‘sib yotgan ko‘chkilar yo‘q edi: xarsanglar chetga surilgan, katta toshlar jarga tashlangan, hatto yo‘l chetidagi chuqurlar ham tosh bilan to‘ldirilgan. Karvonchilar bundan hayratda edi.

— Dovon mo‘jizasi, — dedi bir tuyakash. — Bir yildan beri shunday. Kechqurun ko‘chki tushadi — ertalab yo‘l toza. Kim tozalaydi, hech kim bilmaydi.

Qo‘chqor aka menga qaradi, ko‘zini qisdi va indamadi. U bilardi.

Dovon tepasidan o‘tayotib, men uzoqdagi qirga qaradim. Kulrang qoyalar orasida bitta qoya qolganlaridan ko‘ra kattaroq edi — va u qimirladi. Sekin, og‘ir, tog‘ nafas olgandek. Keyin u qo‘lini ko‘tardi.

Men ham qo‘limni ko‘tardim.

Xaltachamdagi tosh iliqlashdi — yo‘q, qizib ketdi, xuddi kaftda ushlangan qaynoq non bo‘lagidek.

Otam yonimda ketayotgan edi. U qirga qaradi, keyin menga qaradi, keyin mening ko‘tarilgan qo‘limga qaradi. U hech narsani ko‘rmadi. Yoki ko‘rdi-yu, ko‘rmaganga oldi. «Tuya ko‘rdingmi? — Yo‘q» — otamning butun falsafasi shu edi. U hech narsa so‘ramadi.

Sunbulaning o‘n beshinchi kuni tongda biz so‘nggi qirga ko‘tarildik — va otam eshakni to‘xtatdi.

Pastda, Ko‘ksuv daryosining vodiysida, ertalabki tuman yotardi — oq, quyuq, sut kabi. Va shu tuman ichidan gumbazlar ko‘tarilib turardi. Ko‘k gumbazlar. Birinchi quyosh nuri ularga tushib, ko‘kni yondirib yubordi — shunday ko‘k ediki, men uni tasvirlash uchun so‘z topolmayman. Osmondan ham chuqurroq. Suvdan ham tiniqroq. Otamning tokchadagi yarim ko‘k koshini bu ko‘kning oldida kulrang edi.

Otam gapirmadi. U eshakning jilovini ushlab, qimirlamay tikilib qoldi. Men uning yuziga qaradim — va qaramaganga oldim.

Bir yil oldin men bu manzarani ko‘rishim kerak edi. Dev bo‘lmaganda.

Shaharga yaqinlashganimiz sari men nimanidir his qila boshladim — quloq bilan emas, suyaklar bilan. Past, bir tekis g‘uvillash, go‘yo yer ostida ulkan bir narsa tinmay ishlayotgandek. Toshkentda serverxonaga kirsang, shunday bo‘lardi: minglab mashinalar bir xonada ishlaganda chiqadigan, eshitilmaydigan, lekin tanaga sezilib turadigan g‘uvillash. Afrosiyob girihi — shaharni ushlab turgan ulkan naqsh — xuddi shunday ishlab turardi.

Kulollar mahallasi daryo bo‘yida edi: ko‘chalarida loy hidi, har eshik oldida quriyotgan ko‘zalar, har hovlida xumdon tutuni. Lekin bu yerda devorlar ko‘k koshin bilan qoplangan edi. Otam bir devor yonida to‘xtab, koshinlarni kaftining orqasi bilan siladi, xuddi bolaning yuzini silagandek.

— Ha, qishloq kuloli! — Eshik oldida o‘tirgan semiz usta kulib yubordi. — Ko‘kni birinchi marta ko‘ryapsanmi? Ushlama, rangi yuqib qoladi!

Uning shogirdlari kulishdi. Otam qo‘lini tortdi, lekin javob bermadi. U faqat koshinning chetiga, sir va loy tutashgan joyga uzoq qarab turdi — hech kim ko‘rmaydigan narsani ko‘rayotgandek.

Biz «Oltin qo‘ng‘iroq» karvonsaroyining eng arzon hujrasida to‘xtadik — Qo‘chqor akaning xo‘jayinlari unga ruxsat bergan ekan.

Sunbulaning yigirmanchi kuni Naqshmaydonda uch yuzga yaqin nomzod to‘plandi.

Maydonni uch tomondan uch bino o‘rab olgan edi: g‘arbda Ulug‘ madrasa, sharqda Yulduz madrasa, janubda Kutubxona — hammasining gumbazlari ko‘k, peshtoqlari naqshlar bilan to‘la. Nomzodlarning ko‘pchiligi zodagon bolalar edi: ipak to‘nlarda, xizmatkorlari soyabon ko‘tarib, suv tutib yurardi. Men o‘zimning yamoqli to‘nimni va tirnoqlarim ostidagi loyni birdan juda aniq his qildim.

Yonimdagi bola menga qaradi.

U uzun bo‘yli, ozg‘in, oqish yuzli edi, qora sochi silliq taralgan. Egnida to‘q yashil ipak to‘n, yoqasida kumush yulduz — o‘n ikki qirrali. Ingichka qoshlari biroz ko‘tarilgan edi, go‘yo butun dunyo uni biroz hayratga solgandek. Uning nigohi yuzimdan emas, qo‘llarimdan boshlandi — va tirnoqlarimda to‘xtadi.

— Kulol, — dedi u muloyim, deyarli do‘stona ohangda. — Bu yerda ko‘za emas, naqsh chiziladi.

— Men buni bilaman, — dedim.

— Ajoyib. Demak, adashib kelmabsiz.

Kimdir orqamizda uni «Mirshod» deb chaqirdi, keyin qo‘shib qo‘ydi: «Tarxon». U o‘girildi va ketdi.

Vazifa e’lon qilindi: bir soat ichida mum taxtachaga «Sakkiz yulduzli girih»ni ko‘chirish. Namuna — katta koshin — har qator oldida turardi.

Men taxtachani oldim — va qo‘lim titrayotganini ko‘rdim. Uch yuz kishi. Ko‘k gumbazlar. Kulol. Yigirma tilla jarima, agar yiqilsam. Hoshiyaning birinchi chizig‘i to‘lqinlanib ketdi. Men uni o‘chirdim. Ikkinchisi ham.

Keyin xaltachadan pergarni oldim.

Qoidada ruxsat bor edi: «asboblar — o‘z ixtiyori bilan». Pergarning bir oyog‘ini markazga qo‘ydim, ikkinchisini aylantirdim — va hoshiya mukammal chiqdi. Qutbning o‘zidan ham tekis. Qo‘lim tinchidi. Toshkentda buni tayyor kutubxona derdik: birov yaxshi yozib qo‘ygan narsani olasan-u, g‘ildirakni qaytadan ixtiro qilib o‘tirmaysan. Qolganini men o‘zim chizdim, sekin, chiziqma-chiziq. Namunadagi bir tugun menga biroz noto‘g‘ri ko‘rindi — lekin domla aytgan edi: «Nusxa sinovida sen yozuvchi emassan. Sen — ko‘zgusan». Men uni ko‘zgudek ko‘chirdim.

Mirshod Tarxon birinchi bo‘lib tugatdi. Uning taxtachasi benuqson edi — men uzoqdan ham ko‘rdim. U imtihonchiga taxtachasini topshirib, menga qarab qo‘ydi.

— Mudarris xonim, — dedi u baland ovozda, — ruxsatingiz bilan: bu kulol hiylasi. Pergar qo‘lning o‘rniga ishlaydi. Qo‘li titraydigan odam naqshni o‘zi chiza olmaydi, deb o‘ylayman.

Imtihonchi — ko‘zoynakli, oq sochli, kichkina, qushdek chaqqon ayol — mening taxtachamga egildi. Keyin pergarga qaradi. Uning qoshi ko‘tarildi — va bir lahza u jilmaydi, xuddi eski tanishini ko‘rgandek.

— Qoidada pergar ruxsat etilgan, tolib Tarxon, — dedi u. — Qoidani siz ham o‘qigansiz, ishonaman. — Keyin menga qarab, sekin qo‘shib qo‘ydi: — Bu pergarni ehtiyot qil, bolam.

U Mudarris Hilola ekan, keyin bildim.

Men o‘tdim. Birinchilardan emas — oxirgilardan ham emas. Ertaga ikkinchi bosqich edi: Tuzatish.

Kechqurun karvonsaroyning tomiga chiqdim. Havo salqin edi, osmonda birinchi yulduzlar yonardi.

Tomda men yolg‘iz emas edim.

Tom chetida bir qiz o‘tirardi — mening tengim, kalta kamzul va keng shalvorda, tizzasida mis astrolyabiya. Uning sochi o‘ttizta mayda o‘rim edi, har birining uchida kichkina mis qo‘ng‘iroqcha; u boshini qimirlatganda ular jiringlardi. U ko‘rish chizg‘ichiga ko‘zini qadab, lablari qimirlab, nimanidir sanardi; o‘ng qo‘lining barmoqlari siyohdan ko‘karib ketgan edi. Yonida ko‘za turardi — yelkasida qizil kamar. Men uni tanidim. Bu mening kamarim edi.

— To‘xtang, — dedi qiz, menga qaramay. — Qimirlamang. Soyangiz Hulkarni to‘sib turibdi.

— Hulkar hali chiqmadi.

U nihoyat menga qaradi. Ko‘zlari katta, qora, biroz qiyiq edi.

— Uch daqiqadan keyin chiqadi. Siz uni to‘sib turasiz. Hisoblang! — U ko‘zaga ishora qildi. — Sariqqumdanmisiz? Qo‘chqor tog‘a sizning shaharchangizdan faqat shularni olib keladi. Sariqqumda sotib olishga arziydigan yagona narsa.

— Ularni... bizning ustaxonada yasashadi.

— Kulolcha ekansiz-da, — dedi u, go‘yo menga nom qo‘ygandek. Keyin yana astrolyabiyasiga egildi. — Ertaga Yulduz bo‘limining sinovi boshlanadi. Uch kecha. Men birinchi bo‘laman — hisoblab qo‘yganman.

— Sabr tagi — sariq oltin, — dedim men, nima deyishni bilmay.

— Maqol — hisobsiz odamning hisobi, — dedi u. Qo‘ng‘iroqchalari jiringlab ketdi. — Mana, chiqdi. Uch daqiqa. Men aytgan edim.

U Laylo ekan. Buni ham keyin bildim.

Pastga, hujramizga tushganimda otam chiroq yonida pul sanayotgan edi. Kechqurun madrasa darvozasida kotib e’lon qilgan edi: qabul qilinganlar uch kun ichida yigirma tilla to‘laydi; vaqf — faqat kengash roziligi bilan. Otamning oldidagi dasturxonchada to‘rtta tilla yotardi. To‘rtta. U ularni qayta-qayta sanardi, go‘yo sanagan sari ko‘payadigandek.

Men indamay yotdim va uxlab qolgandek bo‘ldim.

Yarim tunda uyg‘onib ketdim. Otam chiroq yonida belbog‘ining chokini so‘kib, ichidan nimanidir chiqargan edi — va uni kaftida ushlab, uzoq vaqt qimirlamay o‘tirardi.