Rahim ko‘ki

Bo‘rondan keyin to‘qqiz kun o‘tib, Hamalning o‘ninchi kuni, Ulug‘ madrasaning zalida kengash bo‘ldi. Shahar hali ham devorlaridan qizil changni yuvib yotardi. Uni o‘rab olgan Qizil halqa esa quyoshda yaltirardi — bolalar uning silliq shishasida sirpanib o‘ynashar, kattalar esa unga qo‘l tekkizishdan hali qo‘rqishardi.

Men naqsh chiza olmasdim. Barmog‘im bilan havoga nuqta qo‘ysam, nuqta nur bermasdi. Nafasim, domla aytgandek, «quduqdagi suvdek — tubida bor, lekin chelak yetmaydi».

Qahhor domla guvohlik berdi. Keyin kotib Anvar domlaning yozma iqrornomasini o‘qidi — o‘n ikki varaq, chiroyli xat bilan, bitta ham xatosiz. Zal jim tingladi.

Keyin Sadriddin hazratlari o‘rnidan turdi. U kumush qalamini stolga ikki marta taqillatdi — hamma «suhbat tugadi» deb o‘yladi. Keyin u qalamni stolga qo‘ydi va qo‘lini undan oldi.

— Biz... — dedi u va to‘xtadi. — Yo‘q. Men. Men xato qildim, Qutbiddin. Kechiring.

Domla boshini unga burdi. Ko‘rmaydigan oppoq ko‘zlari bilan u Sadriddin hazratlaridan sal chetga qarab turardi, lekin hamma bilardi: u ko‘rib turibdi.

Sadriddin hazratlari domlani Ko‘hakdagi yangi rasadxonaga boshliq qilib tayinladi — Qizil halqaga aylangan Ona tosh va Temirqoziq uning poydevori bo‘ladi. Keyin madrasada yangi dars ochilishini e’lon qildi: «Naqsh tuzish».

— Naqsh ko‘chiriladi, — dedi u va bir lahza jim qoldi. — ...va yoziladi.

Qaytib kelgan Jalolbek Tarxon Mirshodning oldiga keldi.

— Mirshod, — dedi u, va birinchi marta o‘g‘lining ismini buyruqdek emas, savoldek aytdi. — Sen Tarxonlarning xatosini tuzatding.

— Yo‘q, ota, — dedi Mirshod. — Men uni ko‘chirmadim, xolos.

Sayyora xonim Layloga o‘n ikki tuyalik kichik karvon berdi. «Birinchi yo‘ling — Sariqqum, — dedi u. — U yerda sotib olishga arziydigan narsa bor». Laylo shunchalik qattiq bosh irg‘adiki, o‘ttizta qo‘ng‘iroqchasi zalning shiftigacha jiringladi.

Xurshid va Qora Naqshning ko‘p a’zolari qo‘lga olindi. Bir nechtasi Qizil sahroga qochib ketdi. Popuk Katta hovuzning qo‘riqchisi bo‘lib qoldi — endi madrasaning birorta oti tongda charchab topilmaydi, faqat yollari har kuni tartib bilan o‘rilgan bo‘ladi. Shahar Sahro darvozasi oldiga Tog‘ayga qishdan saqlangan qirqta qovun olib chiqdi. Dev ularni po‘chog‘i bilan yedi, menga qarab «Bola. Yaxshi», dedi va tog‘ga qaytdi.

Kengashdan chiqayotganimizda Qahhor domla yonimdan o‘tdi — hali biqinini ushlab, sekin. U to‘xtamadi, menga qaramadi ham.

— Chidadi, — dedi u.

Zalning orqasida Ravshan somsasini yarmida to‘xtatib, menga ko‘z qisdi. Kengash uni «Bo‘ron shifokori» deb atagan edi, va u bu nomni kengashdan keyin uch marta, har kimga alohida, takrorlab chiqdi.

Keyin men domlaning oldiga bordim va pergarni uning qo‘liga qo‘ydim.

U uni barmoqlari bilan paypaslab, tanidi va menga qaytarib berdi.

— Endi u senga kerak, — dedi domla. — Menga osmon yetadi.

Zindon Arkning ostida edi — sovuq, nam, eski tosh va zanglagan temir hidi.

Anvar domla kichkina hujrada, devorga suyanib o‘tirardi. U kulrang edi — yuzi, qo‘llari, sochi. Qo‘llarida qora iz qolmagan, lekin nafas ham qolmagan edi: men uning yonida o‘tirganimda buni sezdim, xuddi sovigan xumdonning yonida o‘tirgandek. U xotirjam edi. Men uni hech qachon bunchalik xotirjam ko‘rmagan edim.

— Keldingmi, o‘g‘lim, — dedi u. Keyin jilmaydi. — Kechir. Endi bunday deyishga haqqim yo‘q.

Men uzoq jim o‘tirdim. Keyin so‘radim — uni hech kimga aytmagan savolni:

— Mingqubba varag‘idagi hoshiya. Toshdagi belgi. Ularni kim yozgan?

Anvar domla menga uzoq qaradi.

— Men faqat kotib edim, Aziz, — dedi u. — Men ko‘chirdim. Muallif — boshqa. U hali yozyapti.

— Kim?

— Bilmayman. — U birinchi marta boshini egdi. — Butun umrim uning bitta qatorini o‘qish bilan o‘tdi. Men uni tushundim deb o‘yladim.

Boshqa hech narsa bilmasdi. U faqat bir narsani so‘radi — juda sekin, boshini ko‘tarmay:

— Ustozning ko‘zlari...

— Ko‘rmaydi.

Anvar domla ko‘zini yumdi va uzoq ochmadi. Men uning lablari qimirlaganini ko‘rdim, lekin ovoz chiqmadi. Keyin u ko‘zini ochdi — quruq, bo‘m-bo‘sh.

Men xaltachamdan bir dasta toza qog‘oz va qalam chiqarib, uning oldiga qo‘ydim.

— Siz yozasiz, — dedim. — Faqat bu safar oxirini ham yozing.

Savrning boshida Sariqqumda xumdon yondi.

Men hali ham chiza olmasdim. Shuning uchun men Bahodir akamni xumdonning havo teshiklari oldiga o‘tqazdim va nafas tartibini ovoz chiqarib sanashni o‘rgatdim: «bir — och, ikki, uch — yop». U butun kecha sanadi — qo‘shiqdek, xirgoyidek, keyin xuddi karvonboshi tuyalarni haydagandek.

— Ho‘, olim bola! — dedi u tongga yaqin, ovozi xirillab. — Endi men ham naqshchiman. Og‘zim bilan!

Tongda otam xumdonni ochdi.

Ko‘zalar qator turardi. Ko‘k. Afrosiyob gumbazlaridagidek ko‘k — chuqur, tiniq, tekis, bitta ham dog‘siz. Sariqqumning sariq, qumli tongida ular osmondan tushgan parchalardek yonardi.

Butun mahalla yig‘ildi. Kulollar, novvoylar, bozor ayollari, bolalar. Po‘lat usta uch ko‘cha naridan yugurib keldi, birinchi ko‘zani qo‘liga oldi va butun Sariqqum eshitadigan ovozda bo‘kirdi:

— Rahim ko‘ki!

Mahalla uni ilib oldi. Shundan beri bu sirni hamma shunday ataydi.

Onam ko‘zalarning orasida yurib, barmoqlarini bukib sanardi:

— Hisobla-chi, otasi! Karvonboshilar bunaqasiga besh baravar beradi. Yo‘q, olti! Voy, o‘lmasam, endi sirg‘amni hech kim garovga olmaydi — bizga garov kerak bo‘lmaydi!

Otam hech narsa demadi. U ichkariga kirib, tokchadan o‘sha eski, yarim ko‘k, dog‘-dog‘ sinov koshinini oldi — yetti yil oldin, men to‘qqiz yoshimda, xumdondan chiqqanini — va uni yangi ko‘k ko‘zaning yoniga qo‘ydi. Ikkovi yonma-yon turardi: yarim ko‘k va to‘liq ko‘k. Yigirma yil.

Shunda Zulfiya kelinoyimning quchog‘idan Nargiza sirg‘alib tushdi, bir oz tebrandi — va ko‘k ko‘za tomon birinchi qadamini tashladi. Keyin ikkinchisini. Keyin ko‘zaga yetib, uni quchoqlab, yiqildi. Ko‘za sinmadi. Hamma kulib yubordi.

Kechqurun men do‘ppimning ichidan ignani oldim — qizil ipli, oddiy temir igna — va onamga uzatdim.

— Oyi, bu sizniki.

Onam ignaga qaradi, keyin menga, keyin to‘nimga.

— Tugmang osilib turibdi-ku, bolam, — dedi u va shu zahoti, o‘sha igna bilan, uni qadab qo‘ydi. — Yoningda igna bo‘lsin, dedim-ku. Tugma uzilsa ham...

— Alvasti chiqsa ham, — dedim men. — Chiqdi, oyi.

Onam kuldi. U bunga ishonmadi.

Kechasi onam tandir yonida o‘tirardi. Yoniga cho‘kdim.

— Oyijon.

— Ha, bolam?

— Sizni yaxshi ko‘raman, oyijon.

Onam qo‘lini peshonamga qo‘ydi.

— Isitmang yo‘qmi?

Keyin u qo‘lini olmadi. Uzoq qarab turdi. Barmoqlari sekin sirg‘alariga ko‘tarilib, ko‘k ko‘zmunchoqli yulduzchalarga tegdi.

— Bilaman, yomg‘ir bolam, — dedi u sekin. — Men ham.

Men bu gapni oldingi hayotimda eshitmagan edim. Chunki hech qachon so‘ramagan edim.

Keyinroq, tomda, buvim bilan yolg‘iz qoldim. Kecha iliq edi, osmon tiniq. Buvim ro‘molini iyagi ostiga bog‘lab, yulduzlarga qarab o‘tirardi.

— Buvijon, — dedim. — Men bu yerga kelishdan oldin... boshqa joyda yashaganman. Boshqa hayotda.

Buvim menga qaradi. U hayron bo‘lmadi. Bir oz jilmaydi, xuddi eski ertakning oxirini eshitgandek.

— Bilaman, qo‘zim. Yomg‘ir bolalari uzoqdan keladi. — U qo‘limni ushladi. — Ismini aytma. Eski ism — eski ko‘ylak. Yangisi senga yarashadi.

Men aytmadim.

Buvim qo‘limni qo‘yib yubormadi. Uning kafti un va xina hidini berardi. Biz uzoq o‘tirdik. Osmonda Yetti qaroqchi Temirqoziq atrofida sekin aylanardi — domla aytgandek, hech qachon shoshmay.

Savrning yigirmanchi kuni Sariqqumga o‘n ikki tuyalik karvon kirdi. Oldinda, karvonchi kamzulida, sochidagi qo‘ng‘iroqchalarini jiringlatib, Laylo borardi. Oxirgi tuyaning yonida, jilovni kimdir yetaklab, kulrang, qari, bir qulog‘i osilgan eshak yurardi. Uning ustida — hassali, oppoq ko‘zli chol, yelkasida kaltakesak.

Laylo tuyasidan sakrab tushib, daftarini burnimga tiqdi:

— O‘n ikki tuya. Besh kun. Bittasi ham adashmadi. Hisobla!

Kechasi biz Singan minoraga chiqdik. Domla oldinda, hassasini pog‘onalarga urib, ovoz chiqarib sanardi. To‘qson yettinchida u to‘xtadi.

— To‘qson yetti. Hech narsa o‘zgarmabdi. Men esa o‘zgaribman.

Tomda domla o‘zining eski yog‘och kvadrantini paypaslab topdi, uni kaftlari bilan silab chiqdi — xuddi eski do‘stning yuzini eslayotgandek. Mudarris uning yelkasidan kvadrantga o‘tib, o‘zining eski joyiga yotdi.

Laylo astrolyabiyani osmonga tutib, domlaga osmonni tasvirlab berdi: qaysi yulduz qayerda, qanchalik baland, qanchalik yorqin. Domla ko‘zini yumib tinglardi va boshini qimirlatardi.

— Hulkar ufqdan uch barmoq tepada, — dedi Laylo.

— Hulkar bir barmoq chaproqda, qizim, — dedi domla.

Laylo o‘lchadi. Qovog‘ini soldi. Qayta o‘lchadi.

— Bir barmoq chaproqda, — dedi u jahl bilan va men kulib yubordim.

Men xaltachamdan kichkina ko‘k piyola chiqarib, Layloga uzatdim. Uni men o‘zim charxda yasagan, otam «Rahim ko‘ki» bilan sirlagan edi, piyolaning tubiga esa men oddiy bo‘yoq bilan — naqsh emas, shunchaki bo‘yoq — Hulkar yonidagi xira, o‘jar yulduzchani chizgan edim.

Laylo piyolani oy nuriga tutdi va uzoq jim qoldi.

— Sovg‘a emasmi? — dedi u nihoyat. — Ortiqcha loy?

— Sovg‘a, — dedim.

Shunda ko‘z oldim xira-ko‘k bo‘lib titradi. Oyna qaytgan edi — va birinchi bo‘lib, men undan so‘ramay, Layloni ko‘rsatdi.

[Holat oynasi — qayta yuklanmoqda…]

[Kuzatish: Laylo]

Daraja25

UnvonBirinchi karvon yo‘lboshchisi

???[Ochilmoqda…]

Yopiq qator ochila boshladi. Satr lipillab, harflar birin-ketin paydo bo‘layotgan edi...

Laylo qo‘lini ko‘tarib, kaftini mening ko‘zlarimga qo‘ydi. Uning barmoqlari siyohdan hidlanardi.

— Ko‘rma, Kulolcha, — dedi u.

Men ko‘rmadim.

Keyinroq men uyga yolg‘iz qaytdim. Tepalikdan pastga, qum yo‘l bo‘ylab, ortimda minoraning qorayib turgan qomati, oldimda Sariqqumning chiroqlari. Osmon yulduzlarga to‘la edi. Yo‘lning yarmida oyna yana ochildi — butunlay, xuddi birinchi kundagidek.

[Holat oynasi — qayta yuklandi]

IsmAziz

Yosh15

Daraja30

HP240/240

MP40/196 (tiklanmoqda)

Kuch14

Epchillik17

Aql48

Ko‘nikmalarKulolchilik 5, Sir tayyorlash 5, Naqsh o‘qish 10, Naqsh chizish 6, Naqsh tuzish 9, Tuzatish 10 (MAX), Yulduz hisobi 6, Temirga naqsh 4, Kuzatish 5, Shifo naqshi 2

UnvonlarYomg‘ir bolasi, Qutbiddinning shogirdi, Devni ozod qilgan, Afrosiyob tolibi, Kutubxona kalitdori, Igna egasi, Mehrjon g‘olibi, Qum ostini ko‘rgan, Tuzatuvchi

[Xabar: «Yaxshi tuzatish, Jasur. Keyingi xato — Sharqda.»]

✶

Men Turonda hech kimga bu ismni aytmagan edim.

Tepada Temirqoziq o‘z joyida turardi. Otlar hali ham unga bog‘liq edi. Hozircha.