Navro‘z tongi

Bir ming bir yuz qirq to‘rtinchi yil Hamal oyining birinchi kuni qizil zulmatda boshlandi. Ot yili. Buvimning ertagidagi otlar yili.

Biz Ko‘hak tepaligining etagida, yonib ketgan rasadxonaning ostonasida turardik: domla, otam, Laylo, Sanjar va men. Tepamizda, qizil qum ichida, tepalik ko‘rinmasdi. Bo‘ron bu yerda eng qalin edi — u Ona toshdan o‘sib chiqib, butun shaharni o‘rab olgan edi. Nafas olsang, tishingda qum g‘ichirlardi. Sanjar yelkasida Temirqoziqni ko‘tarib turardi, qoziqning boshidagi xom loy qalpoqni otam kechasi uch marta ho‘llab qo‘ygan edi — qurib qolmasin, deb.

Men guruhlarni ko‘rmasdim. Lekin kutardim. Kelishuv shunday edi: har kim o‘z gumbaziga chiqib, koshinlarni qora koshinlarning yoniga qo‘yib bo‘lgach, kichkina nur naqshi yoqadi.

Birinchi chiroq Ulug‘ madrasaning gumbazida yondi. Mirshod va Bahrom. Mirshod hech qachon kechikmasdi.

Ikkinchisi — Kutubxona gumbazida. Sadriddin hazratlarining o‘zi. Oppoq to‘ni qizil changga belangan, yetmishdan oshgan chol o‘z qo‘li bilan o‘nta koshinni tepaga olib chiqqan edi.

Uchinchisi — Zargarlar toqi. Bahodir akam hassasi bilan, Nodira opam va shahar kulollari. Men akamning oqsoq oyog‘ini, toqning tik narvonini o‘yladim va tomog‘imga nimadir tiqildi.

To‘rtinchisi — Katta sardoba. Popuk kariz orqali, suvdan chiqib. Beshinchisi — Sahro darvozasi minorasi: Qahhor domla va Qo‘chqor aka, pastda esa, men bilardim, devorni yelkasida ushlab Tog‘ay turardi.

Oltinchisi kechikdi. Yulduz madrasa. Men sanab turdim. O‘n. Yigirma. O‘ttiz. Keyin u ham yondi — qiyshiqroq, lipillab. Ravshan balandlikdan qo‘rqardi. U zinaning har o‘n pog‘onasida to‘xtab, jasorat uchun somsa yegan bo‘lsa kerak. Mudarris Hilola esa uni kutgan.

Olti chiroq. Olti tugun.

Shunda bo‘ron qimirladi.

U birdan jonlandi — go‘yo biz uni uyg‘otgandek. Qizil qum oqimlari bir-biriga qo‘shilib, qalinlashib, shaharni aylanib o‘rala boshladi, va qorong‘ida men uning shaklini ko‘rdim: bosh. Tana. Shaharni aylanib chiqqan uzun, uzluksiz tana. Va dum — boshning og‘zida. Ajdarho. Qizil qumdan, gumbazlardan baland, o‘z dumini tishlagan, cheksiz aylanayotgan.

— Bu — cheksiz sikl, — dedim men. — Va biz uning ichidamiz.

Domla hassasini yerga uch marta urdi. Otam uning yelkasidan ushlab turardi — ikki qo‘li bilan, xuddi xumdonning og‘ziga eng qimmat ko‘zani qo‘yayotgandek.

— Yetti qaroqchi, — dedi domla.

U osmonga qaramadi. Osmon ko‘rinmasdi. U ko‘zini yumdi, qo‘lini ko‘tardi va havoga birinchi nuqtani qo‘ydi. Nuqta oq nur bilan yondi. Keyin ikkinchisi — aniq, u butun umr o‘lchagan joyda. Uchinchisi. To‘rtinchisi. Yettinchisi. Va ularning o‘rtasida, bir oz chetda, sakkizinchisi — Temirqoziq.

Yetti nur nuqta sakkizinchisining atrofida aylana boshladi. Va ajdarho to‘xtadi — butunlay emas, yetti joyda. Uning halqalari xuddi mixlangandek, yetti nuqtada qotib qoldi. Tepalikning ustida, qum ichida, teshik ochildi — bo‘ron ko‘zi. Undan, ko‘p haftalardan beri birinchi marta, haqiqiy osmon ko‘rindi: tong oldidagi to‘q ko‘k, so‘nib borayotgan yulduzlar. Yetti qaroqchi. Temirqoziq.

Domlaning qo‘llari titray boshladi. Otam uni mahkamroq ushladi.

Men uning yuziga qaradim — va uning ko‘zlari ochiq edi. Ular oppoq yonardi. Qorachiqlarsiz, tiniq, oy nuridek oq.

— Domla...

— Ko‘zlarim menga kerak emas, bolam, — dedi u. Uning ovozi hech qachon bunchalik yumshoq bo‘lmagan edi. — Men osmonni yod bilaman. Bor!

Biz yugurdik. Laylo — bir qo‘lida qum soati, bo‘ynida kumush astrolyabiya, ovoz chiqarib sanab. Sanjar — Temirqoziq va bolg‘a bilan. Men — xaltachamni ko‘ksimga bosib. Tosh zinapoya bo‘ron ko‘zining ichidan tepaga ko‘tarilardi; atrofimizda, bir qo‘l narida, qizil qum devor bo‘lib aylanardi, lekin bizga tegmasdi. «Qirq bir, qirq ikki...» — Laylo pog‘onalarni ham sanardi, domladan o‘rgangandek.

Tepada rasadxonaning kuygan qovurg‘alari turardi. Ularning orasidan marmar Buyuk yoy yerga tushib borardi — uzun, oq, ariqdek. Yoyning pastki uchida Ona tosh yotardi. U endi qora-qizil emas, qop-qora edi, va undan bo‘ronning girdobi osmonga ko‘tarilardi.

Toshning yonida Anvar domla turardi.

Uning qo‘llari tirsagigacha qop-qora edi, qora chiziqlar bo‘yniga, yuziga o‘rmalab chiqqan. U bizga o‘girildi, va gapirdi — ovozi ikkiga bo‘linib, bir ovoz ikkinchisidan bir lahza kech, aks-sadodek qaytib eshitildi:

— Aziz. Keldingmi. Keldingmi.

Xurshid va ikki kishi xarobaning soyasidan chiqdi, qo‘llarida qora naqshlar yonib. Sanjar Temirqoziqni menga tutqazdi, bolg‘asini ikki qo‘llab ushladi va ularni kutib o‘tirmadi. Birinchisini bolg‘aning dastasi bilan, ikkinchisini yelkasi bilan, Xurshidni esa shunday bir zarba bilan yiqitdiki, u marmarda sirpanib ketdi. Uch daqiqada uchovi ham o‘z belbog‘lari bilan qo‘l-oyog‘i bog‘langan holda yotardi. Hech biri o‘lmagan edi. Sanjar ularga qaradi va «Qani, yana kimni urish kerak?» deb so‘radi — javob bo‘lmadi.

Anvar domla ularga qaramadi ham.

— Men hech narsani buzmadim, — dedi u, va aks-sado qaytardi: buzmadim. — Men faqat davom ettirdim. Ettirdim.

— Davomi bor narsaning oxiri ham bo‘lishi kerak, — dedim men.

— Yetti daqiqa, — dedi Laylo. Uning ovozi titramasdi. Qo‘ng‘iroqchalari titrardi.

Men Ona toshga yaqinlashdim va qo‘limni qo‘ydim.

[Tuzatish rejimi: Qora girih]

markazOna tosh

takroro‘zini chiz ×2

hoshiyaYO‘Q

tamg‘aYO‘Q

[Xato: to‘xtash sharti topilmadi]

To‘xtash sharti topilmadi. Albatta topilmadi. U hech qachon yozilmagan.

— Kulolcha, — dedi Laylo orqamdan, sanashdan to‘xtamay. — Sen xatoni top. Men vaqtni ushlayman.

Men o‘ylay boshladim — tez, oldingi hayotimdagidek, kechasi, serverlar yonayotganda. Bellashuvda men kichkina urug‘ni tashqaridan, pergar bilan hoshiyaga olgan edim. Lekin bu urug‘ emas edi. Bu shahar kattaligida edi. Bunday naqshni tashqaridan o‘rab bo‘lmaydi — uni o‘rash uchun dunyodan katta aylana kerak. U o‘zini ichidan tugatishi kerak.

Qanday qilib?

Va men ko‘rdim. Ko‘z oldimda, sakkiz yildan beri. Mening oynam. U ham o‘zini yozadigan naqsh edi — har kuni, har voqeada yangi satr yozadi. Lekin u hech qachon o‘smadi, hech kimni yemadi. Chunki uning har bir satri boshida o‘sha tik chiziq turardi — hoshiya. Har bir satr chegarada. Har bir voqea tugaydi. Oynani kim yozgan bo‘lsa, u oxirini yozishni bilgan. Mingqubbada esa esidan chiqargan.

— Besh daqiqa!

Men xaltachadan pergarni oldim. Domlaning pergarini. Toshning markazida, naqshning yuragida, u o‘sib chiqqan eng birinchi nuqta bor edi — birinchi qator. Men pergarning bir oyog‘ini o‘sha nuqtaga qo‘ydim, ikkinchisini aylantirdim. Qo‘lim titrardi. «Doirani qo‘l bilan emas, sabr bilan chizasan». Men nafas oldim. Doira yopildi.

[Hoshiya qo‘shildi]

— Bir daqiqa! — Laylo astrolyabiyani yoy tomon ko‘tardi. Sharqda, bo‘ron ko‘zining chetida, osmon oqardi.

Men otamning tamg‘asini chiqardim. O‘rik yog‘ochi, silliq, o‘n ikki yoshli otamning qo‘li o‘ygan. Doira, nuqta, to‘lqin. Oldingi hayotimning oxirgi kechasida men bir buzilgan tizimni bitta qator bilan tuzatgan edim: «navbat bo‘shasa — to‘xta». Bu yerda ham bitta qator kerak edi. Faqat bu safar u qator — otamning muhri edi.

Sanjar Temirqoziqni toshning yuragiga, hoshiyaning markaziga qo‘ydi va bolg‘ani ko‘tardi.

— O‘n, — sanadi Laylo. — To‘qqiz. Sakkiz...

Anvar domla qo‘lini cho‘zdi, lekin qimirlamadi.

— Uch. Ikki. Bir — HOZIR!

Birinchi quyosh nuri bo‘ron ko‘zidan kirib, Buyuk yoyning marmari bo‘ylab oqdi va toshga tushdi. Sanjar bolg‘ani urdi. Temir toshga kirdi — jarangdor, toza, sandondan chiqqandek. Va men otamning tamg‘asini qoziqning loy qalpog‘iga bosdim.

— Ish tugadi.

[Tamg‘a: Rahim usta]

[Naqsh tugadi]

Olti gumbaz bir lahzada ko‘k yondi. Ulug‘ madrasa, Yulduz madrasa, Kutubxona, Zargarlar toqi, Katta sardoba, Sahro darvozasi — oltita ko‘k chiroq, qizil zulmat ichida, go‘yo shahar ko‘zini ochgandek. Otam pishirgan ko‘k.

Ajdarho dumini tishladi — va to‘xtadi.

U aylanmay qo‘ydi. Uning qum tanasi qotib, qalinlashib, yaltiray boshladi — boshidan dumigacha, bir lahzada, xuddi xumdondan chiqqan sir sovigandek. Shaharni aylanib o‘ragan ulkan qum ajdarho qizil shishaga aylandi. Keyin bosh ham, dum ham, ko‘z ham yo‘qoldi — faqat shaharni o‘rab olgan tiniq, qizil shisha halqa qoldi, tong nurida yonib.

Qizil halqa.

Lekin naqsh hali oxirgi nafasini olmagan edi.

Anvar domlaning qo‘llaridagi qora chiziqlar birdan tortildi — toshga, halqaga, naqshga. Naqsh uni o‘z ichiga, o‘zining oxirgi qatoriga siyoh qilib tortayotgan edi. Anvar domla qichqirdi — birinchi marta umrida ovozini ko‘tardi — va uning oyoqlari marmarda sirpanib, toshga yaqinlasha boshladi. Uning barmoqlari qizarib, shishaga aylana boshladi.

Menda nafas yo‘q edi. Ko‘zlarim xiralashgan edi. Men baribir pergarni oldim.

Uning atrofiga doira chizdim. Qiyshiq, titroq — hayotimdagi eng yomon doira. Lekin yopildi.

— Yozuvchi naqshdan tashqarida bo‘lishi kerak, — dedim men va uni doira bilan birga tortdim.

Qora chiziqlar uning qo‘llaridan uzilib, toshga qaytdi va so‘ndi. Anvar domla marmarga yiqildi. Uning qo‘llari endi qora emas, kulrang edi — quruq, bo‘m-bo‘sh, nafassiz. U yonboshlab yotdi va yig‘ladi. Sekin, ovozsiz, bola kabi.

Oyna ochildi — go‘yo xayrlashish uchun.

[Ko‘nikma oshdi: Tuzatish, 10-daraja (MAX)]

[Ko‘nikma oshdi: Naqsh o‘qish, 10-daraja]

[Ko‘nikma oshdi: Naqsh tuzish, 9-daraja]

[Ko‘nikma oshdi: Naqsh chizish, 6-daraja]

[Daraja oshdi: 27 → 30]

[Yangi unvon: Tuzatuvchi]

[Holat oynasi: quvvat tugadi…]

Oxirgi qator so‘ndi. Keyin hammasi so‘ndi.

Yuzimga nimadir tushdi. Sovuq. Keyin yana. Keyin ko‘p.

Yomg‘ir.

Afrosiyobga yomg‘ir yog‘ardi — qirq yil ichida birinchi Navro‘z yomg‘iri. U gumbazlarning ko‘k koshinlarini yuvar, qizil changni ariqlarga oqizar, Qizil halqaning shishasida yaltirab sirpanardi. Pastdan, shahar tomondan, ovozlar keldi — avval bitta, keyin o‘nta, keyin minglab: uyqudan uyg‘ongan odamlar ko‘chalarga chiqib, yomg‘ir ostida qichqirishardi. Bu qo‘rquvning qichqirig‘i emas edi. Hamma tirik edi.

Men ho‘l marmarda chalqancha yotib, kuldim. Nima uchun kulayotganimni bilmasdim. Hamma narsa uchun.

Laylo yonimda yotardi va qo‘limni ushlab turardi. Qum soati uning ko‘ksida edi — u endi hech narsani sanamasdi. Sanjar bolg‘asini tizzasiga qo‘yib, yerda o‘tirardi va yomg‘ir tomchilarini og‘zi bilan tutmoqchi bo‘lardi.

Men boshimni burib, pastga qaradim. Tepalikning etagida, rasadxona ostonasida, domla o‘tirardi. U yuzini yomg‘irga tutgan edi. Uning ko‘zlari oppoq edi va hech narsani ko‘rmasdi. Lekin u jilmayardi. Yonida otam o‘tirardi — yelkasini domlaning yelkasiga tirab, ikkovi bitta yomg‘ir ostida.

Sakkiz yildan beri birinchi marta ko‘z oldimda hech qanday satr yo‘q edi. Faqat yomg‘ir.