Karvon yo‘li

Karvon yo‘li o‘z qo‘shig‘ini birinchi kuniyoq o‘rgatdi: qo‘ng‘iroqlarning bir maromli jiring-jiringi, tuya tuyoqlarining yumshoq tupurligi, jun, tezak va sovuq chang hidi.

Yigirma ikki tuya, sakkiz tuyakash, Qo‘chqor akaning kulgisi. Kechalari qirov tushardi, tonglari tuyalarning burnidan bug‘ chiqardi. Qo‘chqor aka har bir tuyani ismi bilan chaqirardi va har biri haqida bitta hazili bor edi: «Anavi Oqmoy — xotinimdan ham injiq, lekin xotinimdek yaxshi yuk ko‘taradi. Ho‘-ho‘!»

Tuyakashlardan to‘rttasini men tanimasdim: ularni Anvar domla yollagan edi. Birining qalin, qora soqoli bor edi, barmoqlarining uchi esa qop-qora — jundan, yog‘dan emas, siyohdan qoraygandek. Men unga qarasam, u ko‘zini olib qochardi. Tuyakashlar orasida ham uyatchanlar bo‘lar ekan, deb o‘yladim.

Popuk Sanjarning ulkan suv meshida sayohat qilardi. Kunduzi u tashqariga chiqmasdi:

— Meshdan chiqsam, qum sochimga kiradi, — dedi u meshning og‘zidan ko‘zini chiqarib. — Sen menga taroq olib berasanmi, Igna egasi? Yo‘q. Demak, chiqmayman.

Kechalari esa chiqardi. Ikkinchi tongda Qo‘chqor aka o‘z tuyalarining bo‘yniga osilgan popuklarning hammasi mayda-mayda o‘rilganini ko‘rdi va uzoq jim qoldi.

— Kim mening tuyalarimni kelinchakdek yasantirib qo‘ydi?

Sanjar meshni orqasiga yashirdi. Mesh esa ichidan kulib yubordi — go‘yo quduqqa tosh tushgandek.

Anvar domla yo‘lda juda mehribon edi. Uchinchi kuni bir tuya oqsoqlana boshladi; domla uning oldiga cho‘kkalab, tuyog‘i ustiga kichkina naqsh chizdi va uzoq, sekin silab turdi. Tuya oqsoqlanishni qo‘ydi. U o‘z xurmosini hammaga bo‘lib berardi — Mirshodga ham, tuyakashlarga ham, menga eng kattasini. Kechqurun gulxan yonida bolaligini gapirib berdi: Chorsu bozorida yetim o‘sganini, novvoyning soyaboni ostida tunaganini, harflarni do‘kon peshtoqlaridan o‘rganganini, baqqolning tarozisi ostidagi changga naqsh chizib o‘tirganini.

Baqqolning tarozisi. Domla ham xuddi shuni aytgan edi.

Men ikki hikoyani yonma-yon qo‘yib, qatorma-qator solishtirdim — oldingi hayotimda ikki faylni shunday solishtirardim. Boshi bir xil edi. So‘zma-so‘z. Farq faqat oxirida edi.

— Sizni kim topgan? — deb so‘radim.

Anvar domla gulxanga qaradi va jilmaydi.

— Bir ustoz. — U cho‘pni olovga tashladi. — Men senga hech qachon yolg‘on gapirmayman, o‘g‘lim. Lekin ba’zi hikoyalarni oxirigacha aytmayman. Ular hali tugamagan.

Men bosh irg‘adim. Uning ovozi shunchalik iliq ediki, men kechasi ko‘rpaga o‘ralib yotib, domlaga shubha qildim. Keyin shubha qilganimga shubha qildim. Tong otguncha shunday aylanib chiqdim — to‘xtash sharti yo‘q sikldek.

Uyqusiz kechalarning birida Laylo yonimga cho‘kdi va qo‘lidagi astrolyabiyani osmonga tutdi.

— Qara, Kulolcha: yo‘l yulduzlari. Temirqoziq qimirlamaydi, Yetti qaroqchi uning atrofida aylanadi, Hulkar esa sahroda eng yaxshi soat. Karvonchi bularni bilmasa — karvonchi emas, yuk.

— Men-chi?

— Sen hozircha yuksan, — dedi u. — Lekin qiziq yuk.

Mirshod esa to‘rtinchi kuni kaftlarida birinchi qavariqlarni topdi — tuya arqonidan. U kaftlarini hammadan yashirdi va jiddiy yuz bilan: «Tarxonlarning qo‘lida qavariq bo‘lmaydi», dedi. Keyin, hech kim qaramayapti deb o‘ylab, ularga qaradi va sekin jilmaydi.

Tuya bo‘ynida qor yotardi — soya tomonlarda, tosh orasida kir oq dog‘lar. Dovon tepasiga chiqqanimizda xaltachamdagi tosh iliqlasha boshladi. Men atrofga qaradim.

Uzoqdagi qirda, odatdagidan ancha narida, kulrang qoya turardi. U qo‘lini ko‘tardi. Men ham, hech kim ko‘rmasin deb, qo‘limni yelkamgacha ko‘tardim.

Qo‘chqor aka tuyasini to‘xtatdi va ko‘zini qisdi.

— Bu qoya... — dedi u sekin. — Avval bu yerda yo‘q edi.

U ko‘zini ishqaladi, qirga yana qaradi, keyin tuyasiga qaradi, go‘yo undan so‘ramoqchi bo‘lgandek. Tuya javob bermadi.

Sanjar esa qirni ko‘rgan zahoti qo‘lini og‘ziga karnay qilib, qichqirmoqchi bo‘ldi: «Salom, katta tog‘!» Men uning biqiniga tirsagim bilan turtdim. U og‘zini yopdi, lekin bolg‘asini boshidan baland ko‘tarib, silkitib qo‘ydi. Qoya boshini qiyshaytirdi.

Mirshod tuyasini yonimga keltirdi va past, rasmiy ovozda so‘radi:

— Kulol, anavi qoya sizga qo‘l silkitdimi yoki bu tog‘ havosining menga ko‘rsatgan hazilimi?

— Tog‘ havosi, — dedim.

— Tushunarli, — dedi Mirshod va ishonmadi.

Anvar domla ham qirga qaradi. Uzoq qaradi. Keyin hech narsa demay, yo‘lida davom etdi.

Sariqqumga Dalvning yigirma beshinchi kuni, kechga yaqin kirdik. Darvozamizdan birinchi bo‘lib onam chiqdi — va men uning yuzini emas, qulog‘ini ko‘rdim. Kechki quyoshda ikki yulduzcha yaltirardi, ichida ko‘k ko‘zmunchoq.

— Qayerda yurding, bolam? — U meni quchoqladi, keyin itardi, keyin yana quchoqladi. — Ovqat ham sovidi, men ham! Voy, o‘lmasam, ozib ketibsan! Madrasada non yo‘qmi?

Gapirar ekan, u barmog‘i bilan sirg‘alarini ushlab-ushlab qo‘yardi — go‘yo ular hali ham joyidami, deb tekshirayotgandek.

Kelinoyim Zulfiya ichkaridan chaqaloq ko‘tarib chiqdi. To‘qqiz oylik Nargiza menga jiddiy tikildi, keyin qo‘lini cho‘zib, burnimdan mahkam ushlab oldi va qo‘yib yubormadi.

— Ho‘, olim bola! — deb qichqirdi hassasiga suyangan Bahodir akam. — Qizim seni tanidi — burningdan! Bu uyda qoida o‘zgarmagan: suv keltirgan xor, ko‘za sindirgan — Aziz!

Nodira opam meni qo‘limdan tortib, soyabon ostiga olib bordi. U yerda loy taxtachalar ustiga egilib, to‘rtta qizcha cho‘p bilan harf yozardi. Ular bizni ko‘rib, o‘rnidan turdi va xor bo‘lib: «Salom, Aziz aka!» dedi.

— Bu — Aziz, — dedi Nodira opam, ko‘zlari porlab. — Menga harf o‘rgatgan.

Eng kichigi, burni oqqan qizcha, menga boshdan-oyoq qaradi:

— Siz devni gapirtirganmisiz? Bo‘yingiz past ekan-ku.

Sanjar meshni ayvonimizga qo‘yib, otasinikiga yugurdi. Bir daqiqadan keyin uch ko‘cha naridan Po‘lat ustaning bo‘kirishi eshitildi — quvonchdan, lekin itlar baribir hurib yubordi. Qahhor domla esa uyimizga kirmadi: tuyalar bilan Qumbuloq karvonsaroyida qoldi, ostonada otamga bir bosh irg‘ab, «Rahmat. Tuyalar yolg‘iz qolmasin», dedi, xolos.

Kechki ovqatni polda, dasturxon atrofida yedik. Mirshod umrida birinchi marta kambag‘al uyning polida o‘tirardi. U uzun oyoqlarini qayerga qo‘yishni bilmay, avval tizzalarini quchoqladi, keyin chordana qurmoqchi bo‘lib yiqilib tushishiga oz qoldi, keyin ipak to‘nining etagini changdan asrab, qotib o‘tirdi. Onam oshni suzib, uning oldiga qo‘ydi.

Mirshod bir qoshiq yedi. Keyin yana bir qoshiq. Keyin to‘nini unutdi.

U uch likop yedi. Uchinchisini tugatib, qoshiqni qo‘ydi va hammaga jiddiy qaradi:

— Tarxonlarda bunday osh yo‘q.

Onam uni shu zahoti o‘g‘il qilib oldi — men buni uning ko‘zidan ko‘rdim.

— Ozg‘in ekansan, bolam, ye, — dedi u va to‘rtinchi likopni suzdi.

— Rahmat, Mehri xonim...

— Xonim nima? Meni bozorda ham xonim demaydi. Opa de.

— Rahmat... Mehri opa, — dedi Mirshod va qulog‘igacha qizardi.

Laylo bilan onam esa bir-birini bir qarashda tanib olishdi: ikkovi ham hisobchi edi. Yarim soat ichida ular tuya yemi narxidan tortib ko‘za narxigacha kelishib olishdi, Laylo daftarini, onam belidagi tugunli ipini ko‘rsatdi, ikkovi bir-biriga hurmat bilan qarab qo‘yishdi. Keyin onam do‘ppimni yechib, ichiga qaradi.

— Ignang qani?

— Bir qizning yengida, — dedim men.

Onamning ko‘zi darhol Layloga o‘tdi. Laylo osh bilan qaqalib qoldi.

— Tinch qo‘y bolani, kelin, — dedi buvim hushtakdek «s» bilan. — Ignasi yaxshi joyda.

— Qaysi joyda?!

Hamma kulib yubordi — Laylodan boshqa. U yana qaqalib qoldi.

Ovqat oxirida Anvar domla o‘rnidan turib, onamga qo‘lini ko‘ksiga qo‘ydi:

— Mehri opa, sizning oshingiz — bu yo‘lning eng yaxshi sahifasi bo‘ldi. Men umrim kitoblar orasida o‘tdi, lekin bunday satrni hech bir kitobda o‘qimaganman.

Onam qizarib, qo‘lini siltadi. Buvim esa ko‘zini qisib, unga uzoq qaradi. Hech narsa demadi. Buvim hech narsa demasa — bu uning eng uzun gapi bo‘lardi.

Kechasi hamma uxlagach, onam tandir yonida ertangi non uchun xamir qorardi. Men uning yoniga o‘tirdim. Tandirdan iliq kul hidi kelardi. Qulog‘idagi sirg‘alar olov shu’lasida lip-lip qilardi.

— Oyi.

— Ha, bolam?

— Sizni yaxshi ko‘raman.

Onam xamirdan qo‘lini chiqardi, unli kafti bilan peshonamni ushlab ko‘rdi va qoshlarini chimirdi:

— Isitmang bormi?

— Yo‘q.

— Unda bor, uxla. Sahroda isitma yaxshi emas.

Men kulib, turdim. Peshonamda un qolgan edi. Artmadim.

Tomga chiqayotib hovliga qaradim. Oy nurida quduq boshida buvim o‘tirardi, yonida — oppoq yuzli, sochi yerga sudralgan qiz. Buvim uning sochini sekin, bir maromda o‘rardi va nimanidir gapirardi, Popuk esa ko‘zini yumib, boshini buvimning tizzasiga qo‘ygan edi. Sochidan tomgan tomchilar havoda to‘xtab, oy nurida marjondek osilib turardi.

Otam xumdon yonida edi. U hech qachon erta uxlamasdi. Xumdon kechqurun ochilgan, ichida hali iliq ko‘zalar qator turardi; otam ulardan birini qo‘liga olib, qopqog‘ini chertib, tovushiga quloq solardi — butun ko‘za jarangdor ovoz beradi, yorig‘i bor ko‘za bo‘g‘iq.

— Sahroda hamma narsaga shunday quloq sol, — dedi u, men so‘ramasam ham. — Loy ham, odam ham yorig‘ini ovozidan bildiradi. Meni ko‘rib, yonidagi xaltachani uzatdi. Ichida sovuq, silliq koshinlar shiqirladi — so‘nggi ko‘k sinov koshinlari. Yarim tunda xumdon og‘zidagi cho‘g‘ yorug‘ida ular xira ko‘k bo‘lib ko‘rinardi, chetlari hali ham yashil.

— Olib ket, — dedi otam. — Balki kerak bo‘lar.

Men xaltachani Nodira opam tikkan suzani xaltachaning yoniga bog‘ladim. Otam cho‘g‘ga qaradi.

— Tamg‘am yoningdami?

Men xaltachadan o‘rik yog‘ochidan o‘yilgan, silliqlanib ketgan eski tamg‘ani chiqarib ko‘rsatdim: doira, nuqta, to‘lqin. Otam unga qaradi, qo‘lini cho‘zmadi.

— Yaxshi, — dedi u. — Ishni tugatib qayt.

Dalvning yigirma oltinchi kuni, tong otmasdan, karvon Sariqqumning g‘arbiy chekkasidan chiqdi — yuz yildan beri hech kim yurmaydigan eski g‘arbiy yo‘lga.

Popuk quduqdan chiqib, meshga qaytishdan oldin uzoq to‘ng‘illadi: sochi yangi o‘rilgan edi, uni qum buzishini istamasdi. Buvim uning boshini silab, eshitadigan qilib aytdi: «Soching o‘rilgan qiz uyini unutmaydi. Bobolar aytgan». Popuk «Qaysi bobolar?» deb so‘radi, lekin meshga jimgina kirdi.

Tomimizda bir qator qora qomatlar turardi: otam, onam, Bahodir akam Nargizani ko‘tarib, Zulfiya kelinoyim, Nodira opam, buvim. Onam ro‘molini silkitardi. Buvim qo‘lini ko‘tarib, qimirlatmay turardi. Sharqda, tepalik ustida Singan minora qorayib turardi — birinchi marta derazasida chiroq yo‘q edi.

Laylo karvonning boshida borardi, kumush astrolyabiyasini osmonga tutib. Temirqoziq hali so‘nmagan edi.

— Qo‘chqor tog‘a, anavi yulduzning tagiga! — dedi u. — Tong otguncha to‘g‘ri o‘shanga. Keyin men aytaman.

Qo‘chqor aka unga ta’zim qildi — hazil qilib, lekin to‘liq hazil qilib emas — va tuyasini burdi.

Barxanlar boshlanadigan joyda orqamga qaradim. Uzoqda, Singan minora turgan tepalik ortida, kulrang qoya qo‘zg‘aldi — va biz bilan yonma-yon, g‘arbga yura boshladi. Dev ham yo‘lga chiqqan edi.