Temirqoziq singan gumbaz ustida

Qavs oyida chang endi har kecha tushadigan bo‘ldi, gumbazlarni esa biz Qahhor domla bilan birga tekshirib chiqdik.

Domla oldinda borardi — hassasi bilan zinaning har pog‘onasini chertib, ovoz chiqarib sanab. Ortidan Qahhor domla — indamay. Eng orqada Ravshan domlaning kitoblarini ko‘tarib, har o‘n pog‘onada to‘xtardi:

— Avval ovqat, keyin ilm, — deb xirilladi u Kutubxona gumbazining tepasida va yengidan somsa chiqardi. — Tarix shunday deydi.

— Qaysi tarix? — dedi domla.

— Mening tarixim.

Kutubxona gumbazining tepasidan butun shahar ko‘rinardi: qizil changga belangan tomlar, mis rangiga kirgan daryo, shimolda Arkning qorayib turgan devorlari. Qoq markazda esa Ko‘hak tepaligi — yonib ketgan rasadxonaning qora qovurg‘alari va ular orasida marmar Buyuk yoyning oppoq yoyi. Domla o‘sha tomonga bir marta qaradi va boshqa qaramadi. Men uning qarashlarini sanab qo‘ydim: bir.

Biz olti tugunning hammasiga chiqdik. Ulug‘ madrasa, Yulduz madrasa, Kutubxona, Zargarlar toqi, Katta sardoba — beshtasining ko‘k koshinlari orasida qora koshinlar yotardi, tunda almashtirilgan, oy nurini qaytarmaydigan, o‘lik. Faqat Sahro darvozasi minorasi toza edi.

Katta sardobada Qahhor domla bir koshinchini chaqirdi. Keksa usta iskanani qora koshinning chetiga qo‘yib, bolg‘a bilan sekin urdi. Gumbaz ingradi. Ko‘k koshinlar bo‘ylab yoriqlar yugurdi — chaqmoqdek, har tomonga. Qora koshindan qora uchqun chiqdi-yu, ustani uch qadam narigi tomga uloqtirdi.

Ravshan birinchi bo‘lib yetib bordi. Yuzidagi uyqu bir zumda g‘oyib bo‘ldi: u ustaning kuygan kaftiga kichkina naqsh chizdi, ikkinchisini ko‘ksiga, puflardi, sanardi, buyurardi — «Qimirlamang. Menga qarang. Nafas oling». Usta nafas oldi.

Qahhor domla ustaga, keyin Ravshanga qaradi.

— Chidadi, — dedi u.

Ravshan shunchalik hayron bo‘ldiki, somsasini tushirib yubordi. Butun madrasada bu so‘zni Qahhor domlaning og‘zidan eshitganlar besh barmoqdan oshmasdi.

Men qora koshinga tikildim. Uning chetlaridan qo‘shni koshinlarga ingichka qora tomirlar o‘tgan edi — xuddi begona o‘tning ildizlaridek. Bu buyruq shaharning o‘z naqshiga shunchalik chirmashib ketgan ediki, uni sug‘urib olsang, butun gumbaz qulardi.

— Ildiz otgan, — dedim.

— Ular girihni egallayapti, — dedi domla. — Shaharning o‘z himoyasini.

Qahhor domla bir so‘z ham demadi. Faqat qo‘lqopli qo‘lini mushtlab turardi.

Jaddi kechalarida kutubxona sovuq bo‘lardi, biz esa uch kishi bo‘lib mis manqal atrofida qizil lavha ustiga engashib o‘tirardik: Anvar domla, men va Laylo.

Laylo kerak bo‘ldi, chunki lavhaning sarlavhasi atrofidagi mayda nuqtalar bezak emas edi. Ular yulduzlar edi. Temirqoziq, Yetti qaroqchi, Hulkar — sakkiz yuz yil avvalgi osmon. Men sarlavhaning davomini o‘qidim va ovozim o‘zimga begona eshitildi:

— «...Temirqoziq singan gumbaz ustida turgan joyda».

— Xarita, — dedi Anvar domla sekin. Uning barmoqlari lavha chetini ushlab, oqarib ketgan edi.

— Temirqoziqning ufqdan balandligi — joyning shimol-janubini beradi, — dedi Laylo, barmog‘ini lavhaga tekkizmay. — Hulkarning chiqish vaqti — sharq-g‘arbini. Ikkovini bilsam, butun sahroni bitta nuqtaga aylantiraman. Faqat osmon to‘g‘ri yozilgan bo‘lishi kerak.

U madrasa zijini ochdi, yarim soat hisobladi va qalamini stolga otdi.

— Bo‘lmaydi. Bu zijda Hulkar to‘rt daqiqa kechikadi, Temirqoziq esa yarim barmoq chetga surilgan. Sakkiz yuz yilga ko‘paytirsang, biz Mingqubbani Kumushko‘lning tagidan qidirib yuramiz. Bizga to‘g‘ri zij kerak. Qutb ziji.

Qutb ziji minorada, domlaning tokchasida edi. Uning har bir jadvali esa mening boshimda edi — besh yil davomida minora tomida o‘tirib, domlaning ovozidan yod olganman. Domla shu yerda, Yulduz madrasaning orqasida uxlab yotardi. Borib so‘rasam, «Hech kimga» derdi.

So‘ramadim. Qalamni oldim va yoza boshladim.

Raqamlar o‘z-o‘zidan chiqib kelardi — domlaning ovozi bilan: «Hulkar, Qavsning yigirmanchisi, chiqishi...» Madrasa bu jadvallarni asrlar bo‘yi kitobdan kitobga ko‘chirib, har gal bittadan xato qo‘shgan edi. Men esa ularni boshimdan, xatosiz ko‘chirardim — xuddi xotiradagi faylni toza nusxasi bilan tiklagandek. Kinoya edi, albatta. Lekin kinoyani ko‘rish uchun boshni qog‘ozdan ko‘tarish kerak, men esa ko‘tarmasdim. Anvar domla har kecha choy damlab, bir kosa o‘rik qoqi qo‘yib ketardi. Bir kechasi u qalamimni ushlashimni tuzatib qo‘ydi: «Qushni ushlagandek, o‘g‘lim. Unutma».

Uch kecha yozdim. Laylo uch kecha hisobladi — pastki labini tishlab, qo‘ng‘iroqchalarini jiringlatib, raqamlarni shivirlab. O‘sha kechalarning birida u o‘n beshga to‘ldi. Men buni bilardim: cho‘ntagimda Kulollar mahallasining xumdonida o‘zim pishirgan kichkina loy yulduz yotardi, sakkiz qirrali, qizg‘ish.

— Bu nima? — dedi u, kaftidagi yulduzga qarab.

— Sovg‘a emas, — dedim. — Ortiqcha loy.

U ikki yil oldin menga aytgan gapini tanidi, ko‘zini qisdi va yulduzni kamzulining ichki cho‘ntagiga soldi. Keyin yana bir soat hech kimga qaramay hisobladi. Qo‘ng‘iroqchalari esa to‘xtamay jiringlardi.

To‘rtinchi kechasi u daftarini o‘girib, Turon xaritasiga uzun bir chiziq tortdi.

— Qizil ko‘z barxanlarining ostida, — dedi u. — Sariqqum, keyin tashlab ketilgan eski g‘arbiy yo‘l bo‘ylab Yolg‘izquduq, keyin yana uch kun. Afrosiyobdan hisoblasak — o‘n ikki kunlik yo‘l.

Anvar domla xaritaga uzoq qaradi. Keyin menga qaradi, va uning qo‘ng‘ir, mehribon ko‘zlari chaqnab ketdi — manqaldagi cho‘g‘dek.

— Sen dahosan, o‘g‘lim.

Men qizarib ketdim. Menga yoqdi. Mana shunisi hozir ham achitadi.

Dalv kirganda g‘arbiy ufqda devor paydo bo‘ldi — qizil, past, tuman kabi, lekin tuman qimirlamaydi, bu esa qimirlardi. Shahar yo‘tala boshladi. Bozorda odamlar yuzlarini ro‘mol bilan o‘rab yurardi, novvoylar nonni ustini yopib sotardi.

Kengash Ulug‘ madrasaning zalida bo‘ldi. Sadriddin hazratlari uzoq gapirmadi:

— Biz Mingqubbaga ekspeditsiya yuboramiz. Asl naqshni va uning zaif joyini topish uchun.

Anvar domla o‘rnidan turdi:

— Qadimiy yozuvni men o‘qiyman. — U menga qarab jilmaydi. — Men va Aziz.

— Men qo‘riqchi bo‘lib boraman, — dedi Qahhor domla. Bu taklif emas edi.

Keyin ro‘yxat o‘qildi. Men — o‘quvchi. Laylo — yo‘lboshchi. Sayyora xonim kengashga o‘zi kelgan edi — mudarrislar orasida yagona ayol, qo‘ltig‘ida hisob daftari. U yigirma ikkita tuya va Qo‘chqor akani berdi va qizining qizarib ketganini ko‘rmaganga olib dedi: «Shahar qulasa — karvonsaroyim ham quladi». Mirshod — ko‘chiruvchi. Otasi Jalolbek buni eshitib, «Mirshod, bormaysan» dedi, xolos. Mirshod ta’zim qildi va hech narsa demadi. Men uning qo‘llariga qaradim: ular titramayotgan edi. Bu — qaror qilib bo‘lgan odamning qo‘li edi. Sanjar — temirchi va hammol bo‘lib yollandi; u zalning orqasida turib, «Qani, kimni urish kerak?» deb so‘radi va Qahhor domlaning bir qarashidan jim bo‘ldi.

Ravshan qo‘lini ko‘tardi. Qo‘li titrardi, lekin ko‘tardi.

— Sahroga emas, shaharga shifokor kerak, — dedi Qahhor domla.

— Voy, o‘ldim... — Ravshan yengil nafas oldi, keyin xafa bo‘ldi, keyin o‘zidan uyaldi. — Ya’ni, xo‘p, domla.

Shunda eshik ochildi. Ostonada domla turardi, orqasida Mudarris Hilola.

— Anvar bormasin!

Zal jim bo‘ldi.

— Nega? — dedi Sadriddin.

Domla javob bermadi. Faqat hassasini bir marta chertdi va jag‘ini qisdi.

— Surgunning fikri bizga kerak emas.

Taq-taq.

Anvar domla o‘z ustoziga qaradi — uzoq, g‘amgin, xuddi kasal odamga qaragandek. Men o‘sha qarashga ishondim.

Dalvning o‘n to‘qqizinchi kechasi Ravshan otasining nonvoyxonasida karvon uchun non yopayotgan edi, men Hujra 17 da yolg‘iz xurjunimni yig‘ardim. Eshik taqillamadi — shunchaki ochildi.

Domla ostonada ko‘zini yumib turardi, lablari qimirlardi. Chang osmonni yopganidan beri u shunday qiladigan bo‘lgan edi: yulduzlarni yoddan sanardi. Keyin ko‘zini ochdi, ichkariga kirdi va qo‘ltig‘idagi eski matoni yechdi.

Ichida kuygan qora koshin bor edi. Chapga buralgan tugunlar, o‘zini o‘z ichiga o‘ragan. Men uni yetti yoshimda, minora devorida, bir lahza ko‘rgan edim.

— Bir ming bir yuz oltinchi yil, — dedi domla. — Chorsu bozori. O‘n uch yoshli yetim bola baqqolning tarozisi ostidagi changga naqsh chizib o‘tirardi. Ko‘chirib emas — o‘zi o‘ylab. Men uni oldim. O‘n uch yil o‘qitdim. U men ko‘rgan eng yaxshi qo‘l edi. Sendan oldin.

Men gapirmadim.

— Bir ming bir yuz o‘n to‘qqizinchi yil, Mezon. U kechalari rasadxonada yolg‘iz qolib, o‘zini yozuvchi naqsh bilan tajriba qilgan. Bilim hammaga tekin bo‘lsin, degan. Naqsh bir soatda uch qavatni yedi. Men uni tutunning ichidan itarib chiqardim va «Qoch!» dedim. Keyin kengash oldida «Men qildim» dedim.

— Nega?

— U yetim edi. Uni men shunday o‘qitgan edim. Men ahmoq edim. — Domla koshinni menga tutdi. — Mana bu tugun — uning qo‘lyozmasi. Har kim naqshni o‘z qo‘li bilan chizadi, xuddi xat kabi. Sen bu qo‘lni devning peshonasida ko‘rgansan. Xarobadagi toshda ko‘rgansan. Xatimdagi o‘chirilgan qatorni bilasanmi? «Anvarga ishonma — men ham ishonganman». Yozdim. Keyin qo‘rqdim. O‘chirdim. — U bir lahza to‘xtadi. — Zijimni ham unga berding. Laylo aytdi. U juda xursand edi.

Ichimda nimadir qizib ketdi — xumdonning og‘zini ochganingda yuzingga uriladigan issiqdek.

— Yigirma to‘rt yil jim turdingiz! — Ovozim hujraning shipiga urildi. — Yigirma to‘rt yil! Men yetti yoshimdan sizning oldingizda o‘tirdim, siz esa «bilmayman» dedingiz! Endi men ishonishim kerakmi? Isbotingiz bormi?

— Faqat xotiram.

— U menga hech qachon yolg‘on gapirmagan!

Domla menga qaradi. Uning qo‘llari koshinni ushlab, titrardi.

— Menga ham.

Men xurjunni yerga tashladim va eshikni ochiq qoldirib, qizil tunga chiqib ketdim.

O‘sha kecha uxlamadim. Qizil changga ko‘milgan favvora chetida tong otguncha o‘tirdim va ichimda umrimdagi eng yomon ro‘yxatni tuzdim.

Qilinadigan ishlar: 1. Domlaga ishonmaslik — uning dalili yo‘q. 2. Anvar domlaga ishonmaslik — domlaning dalili yo‘q-ku, lekin... 3. Ikkovini ham kuzatish. 4. Hech kimga aytmaslik.

To‘rtinchi bandni yozib, o‘zimdan jirkanib ketdim. Mana, men ham jim turishni o‘rganyapman.

Dalvning yigirmanchi tongida Sahro darvozasi oldida yigirma ikki tuya cho‘kib yotardi. Sakkiz tuyakash yuk bog‘lardi, Laylo esa tuyalar orasida yurib, har bir yukni sanab chiqardi. Qo‘chqor aka meni ko‘rib, tuyadek kuldi:

— Ho‘-ho‘! Devni gapirtirgan bola! Bu safar tuyalarimni gapirtirma — ularning o‘zi ham og‘zini yopmaydi! Sanjar yelkasida bolg‘a, qo‘ltig‘ida ulkan suv meshi bilan keldi va meshga qarab g‘udrandi: «Mesh o‘zi yurmaydi-yu, gapiradi». Meshning ichidan kimdir jahl bilan nimadir dedi — suvdan chiqqan pufakdek bo‘g‘iq. Mirshod xizmatkorsiz, bitta xurjun bilan keldi va hech kim so‘ramasa ham: «Otam meni kutubxonada deb o‘ylaydi», dedi.

Anvar domla oq tuyaning yonida turib, menga jilmaydi va qo‘l siltadi.

Men devorga qaradim. Darvoza yonidagi devor ustida kichkina, bukchaygan qomat turardi — qizil osmon qarshisida qorayib, hassaga suyanib. Yonida, qo‘lida non tuguni bilan, Ravshan.

Anvar domla yana qo‘l siltadi.

Men unga qo‘l siltadim. Qo‘lim titramadi — va bu meni hammasidan ko‘proq qo‘rqitdi.