Mehrjon: nusxa va qalqon

Bir yil ichida Naqshmaydon tanib bo‘lmas darajada o‘zgardi. Mezonning birinchi kuni tongda maydonni uch tomondan yog‘och tomoshagohlar o‘rab olgan, ularning ustida rang-barang bayroqlar hilpirardi. Ulug‘ madrasaning ro‘parasida hokim uchun gilamlar to‘shalgan baland ayvon qurilgan edi. Havo qovurilgan no‘xat, ot teri va yangi kesilgan yog‘och hidiga to‘la edi. Butun Afrosiyob kelgandek edi — bir yilda bir marta ham kitob ochmaydiganlar ham.

Tongda uydan xat keldi. Nodira opam yozgan, onam aytib turgan — buni har bir qatordan bilsa bo‘lardi: «Bolam, Savrda Bahodir akangning qizi tug‘ildi. Ismi Nargiza. Yuzi senikidek qovog‘i solingan, hammaga norozi qaraydi, buving uni ko‘rib, „Aziz qaytib tug‘ildi“ dedi. Ovqat yeyapsanmi? Hisobla-chi, kuniga necha marta? Kam! Ko‘proq ye». Pastida, boshqa siyoh bilan, Bahodir akamning qiyshiq harflari: «Ho‘, olim bola! Endi men ham ota. Sen amaki. Qochib qutulolmaysan».

Men xatni to‘nimning ichiga, yuragimning ustiga soldim. Amaki. O‘n to‘rt yoshda.

Qo‘limda hamon uch tilla bor edi. Ikkinchi yil topganim uyga ketgan edi — Nargizaning beshigiga va onamning ipidagi so‘nggi tugunlarga. Men bunga afsuslanmadim. Lekin Mezonning o‘ninchisigacha to‘qqiz kun qolgan edi, va men har kuni ertalab bu raqamni birinchi bo‘lib eslardim.

Gumbazlar esa hamon qorong‘i edi. Laylo ikkovimiz ularni Anvar domlaga aytgan kunimizning ertasiyoq u kengashga borgan, «ko‘rib chiqishadi» deb qaytgan edi. Bir yil ko‘rib chiqishdi. Men esa bu orada oysiz kechalarda Sanjarni ham, Ravshanni ham, Mirshodni ham devorga olib chiqib, uchta o‘lik tugunni ko‘rsatgan edim.

Tomoshagohning pastida Sanjar meni kutib turardi. U menga va Mirshodga bittadan temir bilakuzuk uzatdi — og‘ir, silliq, ichki tomoniga mayda qalqon naqshi o‘yilgan. Men naqshni bir oy oldin chizib bergan edim, u esa qizigan temirga o‘ygan edi.

— Qoidada «asbob» deyilgan, — dedi Sanjar. — Asbobga ruxsat bor. Temir yolg‘on gapirmaydi — qalqon ham!

Mirshod bilakuzukni barmoqlari uchida, xuddi qo‘lini kuydiradigan narsadek, ushlab turdi. Keyin uni taqdi.

— Rahmat, temirchi, — dedi u. Sanjar Tarxonlardan «rahmat» eshitgan birinchi temirchi bo‘lsa kerak edi, chunki qip-qizarib ketdi.

Birinchi bosqich — Nusxa poygasi — peshindan oldin boshlandi.

O‘n olti juftlik maydonga qatorlashib turgan ulkan tosh taxtalar oldiga chiqdi. Vazifa — «O‘n ikki yulduzli girih»ni kitobdan taxtaga ko‘chirish, xatosiz va hammadan tez. Bir yil davomida biz bunga tayyorlangan edik va bir yil davomida bir usulga kelishgan edik: men o‘qiyman, u chizadi.

— Birinchi halqa, — dedim men kitobga qarab. — O‘n ikki nuqta, teng. Ikkinchi halqa — ichkariga, uchburchaklar. Uchinchi — o‘ngdan boshla. To‘rtinchi halqa, tugun chapga.

Mirshod gapirmasdi. Uning qalami toshda yurar, chiziqlar ipakdek tushardi. Men naqshni satrma-satr o‘qib, har bir tugunni bitta nafas oldin aytardim — u qalamini ko‘tarmasdan keyingisiga o‘tardi. Yon taxtalarda juftliklar bahslashar, o‘chirar, qayta chizardi. Biz bahslashmasdik. Kuz bo‘yi bahslashib bo‘lgan edik.

Faqat bir marta, sakkizinchi halqada, qalam to‘xtadi.

— Kulol, — dedi Mirshod toshdan ko‘zini uzmay, — siz yettinchi halqani ikki marta o‘qidingiz.

Men kitobga qaradim. Rost edi: ko‘zim bir qatorni sakrab o‘tib, orqaga qaytgan edi. Men hayajondan adashgan edim, u esa hayajondan adashmagan edi. Men sakkizinchini to‘g‘ri o‘qidim va qalam yana yurdi. Oldingi hayotimda buni «juft bo‘lib ishlash»ning eng katta foydasi deyishardi: biringning xatosini ikkinching ushlaydi. Faqat hech kim bu ish uchun Tarxon kerakligini aytmagan edi.

Tomoshagohdan esa bir ovoz butun maydonga eshitilardi:

— Tarxon janoblari chizyapti! Jo‘ram o‘qiyapti! Qarang, qarang, qo‘li qanday yuradi — xuddi otamning xamir yoygichidek! — Ravshan tomoshagohning birinchi qatorida, tizzasida bir xalta somsa bilan o‘tirardi va ularni biz yutgan har halqaga bittadan yerdi. — Bahrom ham yomon emas... Afsuski!

Biz ikkinchi bo‘lib tugatdik. Birinchi — Bahrom Tarxon va Xurshid edi. Bahrom — Mirshodning akasi, o‘n sakkiz yoshli, baland, keng yelkali, ukasidan ham mag‘rur. Xurshid — kutubxonadagi jim ko‘chiruvchi, Anvar domlaning yordamchisi — uning yonida soyadek turardi, siyohli barmoqlarini to‘niga artib. Bahrom taxtamizga qarab, Mirshodga bosh irg‘adi — xuddi xizmatkorga irg‘agandek.

Mirshodning jag‘i qotdi. U hech narsa demadi.

Tushda Yulduz bo‘limining musobaqasi — «Yulduz o‘qi» bo‘ldi. Vazifa: Mehrjon tushining aniq lahzasini hisoblash — quyosh eng baland nuqtaga chiqqan paytni.

Laylo maydonning o‘rtasidagi baland tosh ustun yonida, qo‘lida qum soati, oyoqlari ostida ustunning soyasi bilan turardi. Boshqalar jadvallar va chizg‘ichlar bilan ovora edi. U esa faqat soyaga qarab, labini tishlab, pichirlab sanardi. Keyin qo‘lini ko‘tardi:

— Hozir.

Mudarris Hilola Yulduz madrasaning katta suv soatiga qaradi, ko‘zoynagini ikki marta to‘g‘riladi va chumchuqdek chug‘urlab kulib yubordi. Laylo tushni bir soniyagacha to‘g‘ri topgan edi.

Men shunchalik baland qarsak chaldimki, yonimdagi keksa savdogar qulog‘ini berkitdi.

— Kulol, — dedi Mirshod, — sizning qarsagingiz — sandonga urilgan bolg‘a.

Laylo mukofotni oldi: kumush astrolyabiya va madrasaning tavsiyanomasi — karvon yo‘lboshchisiga shogird bo‘lish uchun. Turonda bunday qog‘ozni hali hech bir qiz olmagan edi. U astrolyabiyani ko‘kragiga bosdi va o‘ttizta qo‘ng‘iroqchasining hammasini birdan silkitdi.

Keyin olomonni yorib, to‘g‘ri men tomonga keldi.

— Ko‘rdingmi? — dedi u, nafasi tiqilib. — Bir soniya ham adashmadim. Bitta ham!

— Ko‘rdim. Butun maydon ham ko‘rdi — men qarsak chaldim.

— Eshitdim, — dedi Laylo. — Qulog‘im hali ham jiringlayapti. — U astrolyabiyani menga uzatdi, xuddi ushlab turish uchun emas, shunchaki ko‘rsatish uchun, va darhol qaytarib oldi. — Hisobla: bu ish ikki yil oldin boshlangan. Karvonsaroy tomida, eski misdan yasalgan asbob bilan.

Tomoshagohda uning ota-onasi o‘tirardi. Sayyora xonim — qat’iy yuzli, qimmat ro‘molli, qo‘lida hisob daftari — qiziga bir qarab qo‘ydi va daftarini varaqlashda davom etdi:

— Kumush astrolyabiya daftar yuritmaydi.

Nazarboy esa o‘rnidan turib ketdi. U semiz, yumshoq yuzli, ko‘zlari namli odam edi va hammaga baland ovozda e’lon qildi:

— Qizim uchun she’r! Hozirgina to‘qidim!

Sayyora xonim ko‘zini yumdi. Nazarboy qo‘lini ko‘ksiga qo‘ydi:

— Qizim, sen — Hulkar, sen — Cho‘lpon, / Sen — yulduzlar ichra sulton! / Quyosh tushga yetgan dam / Sanab qo‘yding uni ham!

Maydonda bir lahza sukunat bo‘ldi. Keyin kimdir kuldi, keyin hamma. Laylo yuzini astrolyabiyasi ortiga yashirdi, lekin men qo‘ng‘iroqchalaridan uning ham kulayotganini bildim.

— Nazarboy, — dedi Sayyora xonim ko‘zini ochmay, — qofiyang yana tuyadek oqsoq.

— Tuya ham manzilga yetadi-ku, jonim, — dedi Nazarboy va mamnun o‘tirdi.

Mezonning ikkinchi kuni ikkinchi bosqich — Himoya jangi bo‘ldi. Nusxa poygasining dastlabki to‘rt juftligi yarim finalga chiqqan edi. Bizning raqiblarimiz — to‘rtinchi yil toliblari Diyor va Sherali: biri ayiqdek katta, ikkinchisi chumchuqdek chaqqon.

Jang oldidan Mirshod qalqonini havoga chizib, jimgina tekshirib chiqdi — halqama-halqa, xuddi karvonboshi yo‘lga chiqishdan oldin tuyalarning yukini tekshirgandek.

— Chapdan urishadi, — dedim men.

— Bilaman, — dedi Mirshod. — Kutyapman.

Ular chapdan urishdi. Albatta, chapdan — Tarxon qalqonining eski xatosini butun madrasa bilardi. Diyorning og‘ir uchburchaklari qalqonning chap tomoniga birin-ketin urilar, Sheralining ingichka chiziqlari esa qalqonning chetini paypaslab, oqadigan joyni qidirardi.

Qalqon chidadi.

Men Diyorning ko‘zlarida hayratni ko‘rdim — va shu lahzani ishlatdim. Men tez-tez, bir nafasda uchta aldamchi naqsh tuzdim: tashqaridan xuddi qalqonga o‘xshaydi, ichida hech narsa yo‘q. Oldingi hayotimda bunaqasini «bo‘sh qobiq» derdik: nomi bor, qiyofasi bor, ichida ish yo‘q. Sherali ularni haqiqiy deb o‘yladi va nafasini birma-bir ularga sarfladi. To‘rtinchi naqshim esa haqiqiy edi — kichkina tugun, uning chizig‘ini ushlab, o‘ziga bog‘lab qo‘ydi. Sheralining naqshi to‘kildi. Diyor yolg‘iz qoldi, qalqon esa hamon chidardi.

Hakam — Qahhor domla — qo‘lini ko‘tardi.

— Chidadi, — dedi u.

Olomon guvillab ketdi. Tomoshagohdan Layloning ovozi hamma shovqindan baland keldi: «Uch daqiqa-yu o‘n bir soniya!» — u jangni ham sanab o‘tirgan ekan. Men esa Qahhorga qaradim va nima his qilishni bilmadim. Men Qora Kotib deb o‘ylagan odam mening qalqonimni maqtayotgan edi. Uning bitta so‘zli maqtovi butun madrasada eng qimmat mukofot edi.

Ayvonda Jalolbek Tarxon o‘tirardi. Uning yuzi hech narsa ifodalamasdi. Uning yonida esa Bahrom ko‘zlarini qisib, ukasining qalqoniga tikilib turardi — xuddi biror narsani eslashga urinayotgandek.

Ikkinchi yarim finalda Bahrom bilan Xurshid raqiblarini bir zumda yengdi.

Kechqurun men Mirshodni Katta hovuzga olib bordim.

— Kulol, — dedi u, qorong‘i tut daraxtlari orasida atrofga shubha bilan qarab, — siz meni kimga tanishtirmoqchisiz? Bu yerda faqat suv va baqalar bor.

Suv o‘zi ko‘tarildi. Popuk hovuzdan chiqdi, sochi atrofga yoyilib, yengidagi qizil ip yaltirab. U Mirshodni boshdan-oyoq ko‘zdan kechirdi va yoqasidagi kumush yulduzga ko‘zi tushdi.

— Bu yigit ham qo‘ng‘iroq taqibdimi? — dedi u.

— Bu Tarxonlarning belgisi, xonim, — dedi Mirshod juda muloyim, lekin bir qadam orqaga tisarilib. — Kulol, u menga qarayapti. Men nima qilishim kerak?

Popuk qo‘lini cho‘zib, Mirshodning silliq taralgan sochidan bir tutam ushladi va o‘ra boshladi. Mirshodning yuzida shunday dahshat paydo bo‘ldiki, men uni butun bellashuv davomida ko‘rmagan edim.

Keyin Popuk to‘satdan jiddiylashdi. Qo‘lini qo‘yib yubordi.

— Igna egasi. Kariz ostida qora koshinlar ko‘paydi. Ular ertangi kunni kutyapti. — U maydon tomonga ishora qildi. — Maydon ostida — bittasi.

Men Qahhorni o‘yladim — himoya ustozi, hakam, «Chidadi». Va kariz qudug‘iga yolg‘iz tushib ketgan qomatni. Yo‘q. Unga emas.

— Qahhor domlaga aytish kerak, — dedi Mirshod, hovuzdan uzoqlashgach. — Maydon uning ixtiyorida. Himoya — uning ishi.

— Unga aytmaymiz.

— Nega? U bugun bizni maqtadi.

— Shuning uchun ham, — dedim men.

Mirshod to‘xtab, menga qaradi. Mash’alalar yorug‘ida uning qoshlari odatdagidan ham baland ko‘tarilgan edi.

— Kulol, sizning mantiqingiz — loy ko‘zadagi yoriq. — Keyin xo‘rsindi. — Lekin qalqon masalasida ham siz haq chiqqan edingiz. Mayli. Kimga?

Biz kutubxonaga bordik. Anvar domla hali ham stoli yonida, shamning yorug‘ida yozib o‘tirardi. U bizni tingladi — mayin, jiddiy, har bir so‘zimga bosh irg‘ab. Qayerdan bildingiz, deb so‘ramadi. Faqat qalamini qo‘ydi.

— Men tekshiraman, — dedi u. Keyin qo‘lini yelkamga qo‘ydi. — Sen dam ol, o‘g‘lim. Ertaga senga toza bosh kerak.

Biz Naqshmaydondan qaytayotganimizda mash’alalar ostida jarchi final juftliklarini e’lon qilardi:

— Sariqqumlik Aziz va Mirshod Tarxon — Bahrom Tarxon va Xurshidga qarshi!

Maydon guvilladi. Mirshod to‘xtab qoldi va uzoq vaqt jarchiga qarab turdi.

— Akam bilan, — dedi Mirshod. — Albatta.

Uning qo‘li ikkinchi marta titradi.