Qizil oy kechasi

— Mezonning o‘n to‘rtinchi kechasi oy tutiladi, — dedi domla va pergarini chertdi. — Men uni o‘n bir yildan beri kutyapman.

1140-yil, Mezon oyining o‘n birinchi kuni edi. Minora derazasidan kuzgi sahro ko‘rinardi — sarg‘ish, sokin, jaziramadan charchagan. Men o‘n bir yoshda edim, o‘n ikkiga bir oy qolgan edi, va shu to‘rt yil ichida domlaning biror narsani «kutyapman» deganini birinchi marta eshitishim edi.

U stolga eski zijni ochdi.

— Madrasa zijiga ko‘ra, tutilish tunning oxirgi choragida boshlanadi. Mening hisobimga ko‘ra — o‘ttiz ikki daqiqa oldinroq. — U barmog‘ini ikki raqam orasiga qo‘ydi. — Osmon kim haq ekanini aytadi. Faqat uni to‘g‘ri joydan tinglash kerak. Tutilish paytida oy g‘arbga og‘gan bo‘ladi, demak, g‘arbiy ufqi ochiq, baland joy kerak. Sariqqumda bunday joy yo‘q. Tuya bo‘yni dovonida bor.

— Unda boramiz!

Domla tizzalariga qaradi va lablarining bir cheti bilan jilmaydi.

— Mening tizzalarim dovonga chiqmaydi, shogirdcha. To‘qson yetti pog‘ona — ularning butun boyligi. — U stol tortmasidan kichkina mis astrolyabiya va qum soatini oldi. — Sen borasan.

Astrolyabiya kaftimga sig‘adigan darajada kichkina, lekin og‘ir edi; yuzida mayda yulduz nomlari o‘yilgan, orqasida ko‘rish chizg‘ichi aylanardi. Qum soati ikki shisha qovoqchadan iborat edi, qumi qizg‘ish.

— Oyning birinchi cheti qoraygan zahoti ag‘darasan. Har ag‘darishni sanaysan. Qizarishi to‘liq bo‘lganda astrolyabiyada oyning balandligini o‘lchaysan. — U pergarini chertdi. — Sanaysan. Adashsang — qaytadan sanaysan.

«Xuddi sikl, — o‘yladim men. — Xato chiqsa — boshidan».

Hammasi bir kunda hal bo‘ldi. Qo‘chqor aka Afrosiyobga karvon olib ketayotgan edi, Mezonning o‘n ikkisida Sariqqumdan chiqishi kerak edi. Bahodir akam — yigirma uchga to‘lgan, o‘n yildan beri shu kunni orzu qilgan — shu karvonga qo‘riqchi bo‘lib yollangan edi. Qo‘chqor aka meni ham olishga rozi bo‘ldi: dovonda oyni o‘lchayman, keyin karvon bilan Afrosiyobga borib, bir oyda qaytaman. Afrosiyob! Ko‘k gumbazlar! Bu haqda o‘ylaganimda yuragim qovurg‘amga urilardi.

Sanjar ham borardi — karvon taqachisining yordamchisi bo‘lib. Po‘lat usta uni darvozagacha kuzatib, yelkasiga bir urdi:

— Ko‘rsin dunyoni! Dunyo ham uni ko‘rsin!

Qilich esa hali ham temirxona devoridagi eng baland qoziqda osig‘liq edi. Sanjar ketayotib unga bir qarab qo‘ydi. Po‘lat usta ko‘rmaganga oldi.

Onam esa yangilikni eshitib, qo‘lidagi kosani tushirib yuborishiga oz qoldi.

— Voy, o‘lmasam! Afrosiyobga? Dovon oshib? Kechasi? Oy yeyilganda? — U savollarni ketma-ket, xuddi tanga sanagandek taxlardi. — Kim qaraydi senga? Nima yeysan? Sovuq qotsang-chi?

— Akam bilan boraman, oyi.

— Akang! — Onam Bahodirga qaradi, Bahodir esa charm sovutini kiyib, ko‘zguga — suv to‘la tog‘oraga — o‘zini ko‘rsatayotgan edi. — Akang avval o‘zini qo‘riqlasin!

Keyin u uch kun non yopdi. Bahodir akam ikkalamiz tugunlarga o‘ralgan non, qurut va turshak bilan shunchalik yuklandikki, Qo‘chqor aka bizni ko‘rib: «Ho‘-ho‘! Men karvonga odam olyapman deb o‘ylagan edim, tuya emas!» dedi.

Qirqta tuya. Bo‘yinlarida qo‘ng‘iroqlar — har biri o‘z ovozida, hammasi birgalikda esa bitta kuy. Jun, chang va quruq yantoq hidi. Karvon Sariqqumdan shimoli-sharqqa, tepaliklar orasiga yo‘l oldi, Sariqqum esa orqamizda sariq dog‘, keyin nuqta, keyin hech narsa bo‘lib qoldi.

Qo‘chqor aka oldinda, eng katta tuyada, butun yo‘l tuyalar haqida gapirib bordi.

— Tuya — dunyodagi eng dono jonivor, — derdi u. — U hech qachon shoshmaydi, chunki biladi: manzil baribir qochib ketmaydi. Ho‘-ho‘! «Tuyaning dumi yerga tekkanda» degan gapni eshitganmisan? Men qirq yildan beri kutyapman. Hali tekkani yo‘q!

Bahodir akam yangi charm sovutida edi — Qo‘chqor aka bergan, biroz katta, yelkalari ko‘tarilib turadigan sovut. Akam uni kiygan kundan beri tik yurar, har qadamda uning g‘ijirlashini tinglardi. Qo‘riqchilar uni «yangi bola» deyishardi, u esa bundan ham faxrlanardi.

Birinchi kechasi gulxan atrofida qo‘riqchilar devlar haqida hazillashdi.

— Tuya bo‘ynida dev bor, deyishadi, — dedi mo‘ylovi osilgan bir qo‘riqchi.

— Dev ko‘rsang — qoch, — dedi boshqasi. — Yetib olsa — o‘zingni tosh qilib ko‘rsat. Dev toshni yemaydi.

— Nega yemaydi?

— Chunki o‘zi tosh!

Hamma kuldi. Sanjar eng baland kuldi — va kulgisining qoq o‘rtasida qo‘limdagi nonni olib yedi.

Kechki to‘xtashda men astrolyabiya bilan mashq qildim: yulduzni ko‘rish chizg‘ichiga keltirib, raqamni o‘qib, qumga yozib qo‘yardim. Qo‘chqor aka tepamda to‘xtab, uzoq qarab turdi.

— Ho‘-ho‘! Xo‘jayinimning qizi seni ko‘rsa, bu asbobingni qo‘lingdan tortib oladi, — dedi u. — Keyin seni ham oyning qaysi chetidan o‘lchash kerakligiga o‘rgatadi. Undan qo‘rqaman, rostini aytsam. To‘qqiz yashar paytidan beri.

Hamma uxlaganda biz Bahodir akam bilan gulxan yonida qoldik. Akam cho‘g‘ga cho‘p tashlab, uzoq jim o‘tirdi.

— Kumushko‘lni ko‘rmoqchiman, — dedi u birdan. — Qo‘riqchilar aytadi: suvi sho‘r, u yog‘i ko‘rinmaydi. Tasavvur qil, pakana: suv — va u yog‘i ko‘rinmaydi! Dengiz deyishadi uni. Bir kun o‘sha yoqqa ketadigan karvonni qo‘riqlayman.

Men dengizni ko‘rgan edim. Boshqa hayotda, bir marta, yozgi ta’tilda. Lekin buni aytib bo‘lmasdi.

— Men tushimda bir shaharni ko‘raman, — dedim o‘rniga. — U yerda yomg‘ir tez-tez yog‘adi va hech kim hayron bo‘lmaydi. Ko‘chalarida chiroqlar tun bo‘yi yonadi — moysiz, piliksiz, hech o‘chmaydi. Odamlar otsiz aravalarda yuradi. Hamma qo‘lida kichkina yorug‘ oyna ko‘tarib yuradi va unga qarab gaplashadi.

— Oynaga qarab gaplashadi?

— Uzoqdagi odam bilan. Masalan... onasi bilan.

Tomog‘imga nimadir tiqildi. Bahodir akam buni sezmadi — yoki sezmaganga oldi.

— Ho‘, olim bola, — dedi u va boshimni siladi. — Sen tushingda ham kitob o‘qiysan-a. — Keyin yulduzlarga qarab qo‘shib qo‘ydi: — Yaxshi shahar ekan. Bir kun meni ham olib bor.

Mezonning o‘n uchida, tushdan keyin, Tuyatosh tog‘lari yaqinlashdi — kulrang, yalang, tuya o‘rkachlaridek qatorlashgan tog‘lar. Ularning orasidagi egar — Tuya bo‘yni dovoni edi.

Birinchi belgini Qo‘chqor akaning bosh tuyasi sezdi. U to‘xtab, burnini havoga ko‘tardi va bo‘kirdi. Qolganlari ham to‘xtadi.

Yo‘l chetidagi xarsanglar maydalanib ketgan edi — go‘yo kimdir ularni kaftida ezib, keyin tashlab yuborgandek. Undan narida, qumloq yerda, iz bor edi: tandirning og‘zidek dumaloq, chuqur, bir cheti yorilgan. Keyin yana bittasi. Ikkala iz orasida ikki tuya bo‘yi masofa bor edi. Qiyalikdagi archa butalarining shoxlari yulib olinib, yerga sochilib yotardi — sindirilgan emas, yulib olingan.

Tuyalar bezovtalanib, bir-biriga tiqila boshladi. Qo‘chqor aka birinchi marta «Ho‘-ho‘!» demadi. Qo‘riqchilar hazillashishni to‘xtatib, nayzalarini qo‘llariga olishdi. Bahodir akam esa yonimga kelib, og‘ir qo‘lini yelkamga qo‘ydi.

— Menga yaqin yur, pakana, — dedi u odatdagidan pastroq ovozda. — Olim bo‘lsang ham.

Mo‘ylovi osilgan qo‘riqchi yo‘l chetidan nimanidir ko‘tarib, qo‘lida aylantirdi.

— Kuygan latta, — dedi u. — Kimdir gulxan yoqqan.

U lattani bir chetga tashladi. Men uning yoniga borib, go‘yo oyog‘im qoqilgandek egildim va lattani ko‘tardim.

Unda naqsh bor edi — kuyib, qorayib qolgan. Tugunlar chapga buralgan edi. Hammasi. Bir-birining ichiga o‘ralgan.

Men uni tanidim. Toshkentda har dasturchining o‘z qo‘l uslubi bo‘ladi: qavslarni qanday qo‘yadi, nomlarni qanday tanlaydi, qayerda shoshadi. Bir necha qatorini o‘qisang, kim yozganini bilasan. Minoradagi qora koshin. Xarobadagi tosh. Mana bu latta. Bir qo‘lning yozuvi.

«Hech kimga aytmanglar», — degan edi domla.

Men lattani buklab, qo‘ynimga soldim va hech kimga aytmadim.

Qo‘chqor aka uzoq vaqt izlarga qarab turdi, keyin qaror qildi:

— Bu yerda tunamaymiz. Ertaga kun bo‘yi ko‘tarilamiz, tepadan kechasi, oy yorug‘ida o‘tamiz va tongda narigi etakda bo‘lamiz. To‘xtagan karvon — o‘lja.

Ertasi kun bo‘yi biz ko‘tarildik. Yo‘l tosh zinalardek buralib, har burilishda tor tortar, bir tomoni tik qoya, ikkinchi tomoni tubsiz jar edi. Tuyalar har qadamni o‘ylab bosardi; biz esa ularning ortidan, qo‘limiz bilan qoyaga suyanib borardik. Yarim yo‘lda Sanjar orqasiga qarab, hushtak chaldi: pastda, sarg‘ish sahro ustida, Sariqqum ko‘rinmasdi ham.

Mezonning o‘n to‘rtinchi kechasi biz dovon tepasida edik.

Cho‘qqida shamol esar, sovuq edi. Tuyalar dam olish uchun cho‘kkan, qo‘riqchilar ularni o‘rab, qo‘llarida nayza, jim turishardi. Oy to‘lin edi — katta, oq, g‘arbga og‘ib borardi. Uning ostida tog‘lar kumush va qora rangga bo‘yalgan, pastda, g‘arbda, cheksiz sahro tun ichida kulrang dengizdek yotardi.

Men tekis toshga astrolyabiyani o‘rnatdim, qum soatini yoniga qo‘ydim. Qo‘llarim sovuqdan emas, hayajondan titrardi.

— Nimani kutyapmiz? — Sanjar yonimga cho‘nqaydi. Qo‘lida taqachining og‘ir bolg‘asi bor edi — u uni hech kimga bermas, xuddi o‘yinchoqdek quchoqlab yurardi.

— Qara.

Oyning chap cheti qoraya boshladi. Avval sezilar-sezilmas — go‘yo kimdir unga nafas bilan puflagandek. Keyin qoramtir soya oyning yuziga sekin, tinmay o‘rmaladi. Men qum soatini ag‘dardim.

— Bir.

Soya kattalashdi. Oy asta-sekin rangini o‘zgartirdi: oqdan kulrangga, kulrangdan qo‘ng‘irga — va nihoyat, misdek qip-qizil bo‘ldi. Osmonda qonli tanga osilib turardi.

— Oy uyaldi, — dedi Sanjar.

Men kulmadim. Men sanardim.

Qayerdadir, ikki kunlik yo‘l ortida, minora tomida domla ham shu oyga qarab turgan bo‘lsa kerak — dovonsiz, g‘arbiy ufqsiz, lekin baribir qarab turgandir. Men uning ovozini eshitgandek bo‘ldim: «Osmonga qara. U hech qachon shoshmaydi». Oy shoshmasdi. Men esa shoshardim: yuragim qum soatidan tez urardi.

— To‘rt. Besh.

Shunda tuyalar baqira boshladi.

Bittasi emas — hammasi birdan. Ular o‘rnidan turib, arqonlarini uzib, bir-biriga tiqilib bo‘kirardi. Qo‘riqchilar ularni ushlashga yugurdi. Bahodir akam nayzasini ko‘tarib, atrofga alangladi. Men qum soatini qo‘ldan qo‘ymadim. «Adashsang — qaytadan sanaysan».

— Olti, — dedim ovoz chiqarib, o‘zimni tinchlantirish uchun.

Yonbag‘irda, dovon yo‘lining chetida, uy kattaligidagi xarsang yotardi. Kechqurun biz uning yonidan o‘tgan edik. Qo‘riqchilardan biri unga suyanib, hatto non yegan edi.

Xarsang qimirladi.

Avval yer titradi — oyog‘imiz ostida, chuqurdan, go‘yo tog‘ uyg‘onib, xo‘rsingandek. Keyin xarsangning ustidan mayda toshlar dumalab tushdi. Keyin u yorildi — yo‘q, yorilmadi: ochildi. Undan qo‘llar chiqdi. Tosh qo‘llar, har biri tuyadek. Oyoqlar. Yelkalar.

Va u qad rostladi.

Qizil oy fonida ikkita burama shox paydo bo‘ldi — orqaga, qo‘chqornikidek buralgan. Keyin yuz: eski, yorilgan, moxlangan tosh yuz — va ikki ko‘z, so‘nayotgan cho‘g‘dek qizg‘ish.

Butun karvon jim bo‘lib qoldi. Hatto tuyalar ham.

Sanjar qo‘limni topib, qisdi. Bahodir akam bir qadam qo‘ydi — orqaga emas, oldinga — va nayzasini ko‘tardi. Qo‘chqor akaning ovozi xirillab chiqdi: «Tuyalarni...». Gapini tugatmadi.

Men esa devning peshonasiga qarab turardim.

Tog‘ o‘rnidan turdi. Uning peshonasida, qizil oy yorug‘ida, men tanigan tugunlar yonib turardi — chapga buralgan, o‘zini o‘z ichiga o‘ragan.