Xumdon va ko‘k sir

1137-yilning Hut oyi edi — Navro‘zga yigirma kun qolgan, sahro hali sovuq, lekin shamolida bahorning hidi bor edi.

Bir yarim yil ichida ko‘p narsa o‘zgardi. Men to‘qqizga to‘ldim. Har kuni tushdan keyin to‘qson yetti pog‘onani sanab chiqar, doiralarim endi tuxumga emas, doiraga o‘xshay boshlagan edi. Sovutkich kamarlarni endi xom loyga chizib, xumdonda pishirardik — kamar ko‘za bilan birga abadiy bo‘lib qolardi. Ularni faqat ishonchli karvonchilarga, bezak deb sotardik, har bir kamarni esa domla oldindan ko‘rib chiqardi. Nodira opam yigirmata harfni bilardi va qolganlarini o‘rganish uchun meni kechalari uxlatmasdi. Nozir Sobir hamon guzarda burnini jiyirib yurar, kulolxonamiz yonidan o‘tganda ichkariga mo‘ralab qo‘yardi — lekin yozma shikoyat yozadigan odam topolmasdi.

O‘sha tong darvozadan Qo‘chqor aka kirib keldi.

To‘g‘rirog‘i, u darvozani o‘ziga kiyib keldi. Men umrimda bunday katta odamni ko‘rmagan edim: yelkalari darvozaning ikki tavaqasini to‘ldirar, soqoli qora va jingalak, kaftlari qozon qopqog‘idek. Kulganda esa butun hovli titrardi. Tuya shunday kuladi — agar tuya kula olsa.

— Ho‘-ho‘! Rahim usta! Afrosiyobdagi «Oltin qo‘ng‘iroq»ning karvonboshisi Qo‘chqor sizga salom aytadi! Navro‘z karvoni uchun uch yuz ko‘za kerak. Sizning ko‘zalaringiz. Sovuqlaridan.

Otam charxni to‘xtatdi. Onam qo‘lidagi supurgini tushirib yubordi.

— Uch yuz, — takrorladi onam. — Muddati?

— Yigirma kun. Navro‘z tongida karvon yo‘lga chiqadi. — Qo‘chqor aka belbog‘idan kichkina charm xalta chiqarib, onamning qo‘liga qo‘ydi. — Olti tilla — oldindan. Qolgani — ko‘zalar bilan.

Onam xaltani ochmadi. U uni kaftida tutib, og‘irligini his qildi — va men uning ko‘zlari namlanganini ko‘rdim. Keyin u cho‘ntagidan sariq ip chiqarib, belidagi hisob ipiga katta, chiroyli tugun bog‘ladi. Men bunday tugunni birinchi marta ko‘rishim edi. Sariq ip — yaxshi tugun: qarz emas, kelgan pul.

Nodira buyurtmani daftarga yozib oldi — o‘zi bilgan yigirma harf bilan, bilmaganlarining o‘rniga esa kichkina rasmlar chizib.

— Bu nima? — Qo‘chqor aka uning daftariga mo‘raladi.

— Tuya, — dedi Nodira. — «Karvon»dagi bir harfni hali bilmayman.

— Ho‘-ho‘! Tuya bilan yozilgan karvon — eng ishonchli karvon!

Ketayotib u darvozada to‘xtadi va menga ko‘z qisdi:

— Bilasanmi, bu ko‘zalarni kim yaxshi ko‘rib qoldi? Xo‘jayinimning qizi. To‘qqiz yashar, lekin yulduzlarni baxil tanga sanagandek sanaydi. O‘tgan kuzgi ko‘zangizdan ichib, «Qo‘chqor tog‘a, Sariqqumdan faqat shunaqasini olib keling», dedi. Men karvonboshiman, u esa to‘qqiz yashar — kim kimga buyruq beradi, o‘zing ko‘rib tur. Ho‘-ho‘!

Birinchi pishirishga yuz ellikta ko‘za kirdi.

Xumdonni ochgan kunimiz otam birinchi ko‘zani chertdi. Jarang yo‘q — bo‘g‘iq «tuk». Ikkinchisini chertdi. «Tuk». Uchinchisi jaranglab ketdi. To‘rtinchisi yana «tuk».

Yarmi yorilgan edi. Hammasi xumdonning g‘arbiy tomonida turganlari: biqinlarida sochdek ingichka yoriqlar, ba’zilari ikkiga bo‘linib ketgan. Xumdonning o‘zi ham g‘arbiy devori bo‘ylab tepadan pastgacha, qora ilondek yorilgan edi.

Otam hech narsa demadi. U yorilgan ko‘zalarni bir chetga, butunlarini boshqa chetga ajratdi, keyin charxiga o‘tirib, sekin aylantira boshladi. «Hm» ham demadi. Bu eng yomoni edi.

Onam belidagi ipni ushlab turardi. Sariq tugun endi og‘ir ko‘rinardi.

— Yetmish beshta, — dedi u. — Hisobla-chi: o‘n kun qoldi. Yetmish beshtani qaytadan yasash kerak, qolgan yuz elliktasini ham. Olti tillani qaytarib bera olmaymiz. Olti tilla qayda, bizda olti tanga ham yo‘q.

— Karvonga qo‘riqchi bo‘lib yollanaman! — dedi Bahodir akam. U yigirmaga to‘lgan, yelkalari keng, ko‘zlari yonib turardi. — Qo‘chqor akaga aytaman, oladi! Pul topaman!

— Sen charxda kerak, — dedi otam, charxdan ko‘zini uzmay. Bu uning kun bo‘yi aytgan yagona gapi edi.

Kechasi men sovib borayotgan xumdon yonida o‘tirdim. Ichidan hali iliq nafas chiqar, yorilgan devori oy nurida qora chiziq bo‘lib ko‘rinardi. Ko‘zimni yumib, olovning yo‘lini tasavvur qildim: o‘choqdan chiqib, g‘arbiy devor bo‘ylab yuqoriga ko‘tariladi, tutun yo‘liga uriladi va chiqib ketadi. Sharqiy tomonga u deyarli yetmaydi. Bir tomon hamma ishni qiladi — va yonib ketadi. Ikkinchisi bekor turadi.

Toshkentda buni «yukni teng taqsimlash» masalasi derdik: bitta mashina butun ishni ko‘tarib qiziydi, qolganlari esa uxlab yotadi. Yechimi ham ma’lum: yukni ular orasida bo‘lish kerak.

Xumdon ham xuddi shunday edi.

Yarim tunda men chiroq va bir kosa loy bo‘yoq bilan xumdon og‘zidan emaklab kirdim. Bo‘yoqni kul bilan qorishtirgan edim — olovga chidasin deb. Ichkarida hali iliq edi, havoda kuygan loy va tutun hidi turardi.

Naqshni kunduzi minorada domla bilan qumga chizib ko‘rgan edim: ichki devorlar bo‘ylab uchburchaklar halqasi — issiqni ushlab, aylana bo‘ylab haydaydi; tagida, o‘rtada — oltiburchak tugun: «agar bir tomon ikkinchisidan issiqroq bo‘lsa — issiqni kam tomonga ber». Qolgani — uni devorga to‘g‘ri joylash edi.

Birinchi uchburchakni chizishim bilan orqamdan yorug‘ tushdi.

Otam xumdon og‘zida cho‘kkalab turardi. U hech narsa demadi. Men ham. Uzoq vaqt biz faqat bir-birimizga qarab turdik — men qo‘limda loy bo‘yoq, u qo‘lida chiroq. U meni sudrab chiqaradi, deb kutdim. Yoki «Hm» deydi-yu, charxiga ketadi.

Otam ichkariga emaklab kirdi va yonimga cho‘kkaladi. Xumdon ikkimizga tor edi; uning yelkasi devorga tegib turardi.

— Qayerga chizmoqchisan? — dedi u. — Ko‘rsat.

Ko‘rsatdim. U uzoq qaradi.

— Bu yerga emas, — dedi u va g‘arbiy devordagi bir g‘ishtga kaftini qo‘ydi. — Bu xumdonni men qurganman. Har bir g‘ishtini bilaman. Anavi uchtasi nafas oladi — havo shu yerdan kiradi. Anavi burchak doim sovuq: olov u yerga burilmaydi, chunki tutun yo‘li qiyshiq. Men uni yigirma yil oldin qiyshiq qurganman. — U bir lahza jim qoldi. — Yoshlik.

Biz tong otguncha ishladik. Otam g‘ishtlarni birma-bir ko‘rsatardi: bu issiq ushlaydi, bu tez soviydi, bu yerdan havo so‘riladi. Men naqshni unga moslab qayta-qayta o‘zgartirardim: uchburchakni surardim, tugunni kichraytirardim, halqani sovuq burchak tomonga cho‘zardim. Otam yorilgan devorni yangi loy bilan suvadi. Bir marta men charchab, hali iliq g‘ishtga chap kaftim bilan suyandim — va vishillab qo‘limni tortib oldim. Kaftimda qizil iz qoldi.

Otam qo‘limni olib, uzoq qaradi, keyin xumdon og‘zidagi ho‘l loydan bir chimdim olib, kuygan joyga surtdi.

— Loy loyni tuzatadi, — dedi u.

Tong otganda ikkalamiz xumdondan qop-qora bo‘lib emaklab chiqdik. Onam bizni ko‘rib, qo‘lidagi chelakni tushirib yubordi. Otam esa, umrida birinchi marta, menga maslahat so‘ragandek qaradi:

— Qolgan ko‘zalarning kamarini bugun tugatasanmi?

O‘sha kuni tushundim: biz tengmiz. Bir kechaga bo‘lsa ham.

Ikkinchi pishirish kechasi butun oila xumdon yonida, tomda tunadi.

Pastda olov guvillar, tutun yo‘lidan uchqunlar ko‘tarilib, yulduzlarga qo‘shilib ketardi. Otam har soatda pastga tushib, o‘t qalar, biz esa ko‘rpalarga o‘ralib, tom chetida yotardik. Xumdonning eng issiq joyiga otam hech kimga aytmay bitta koshin qo‘ygan edi. Uning sirini bu safar men tayyorlagan edim: kobalt toshni ezib, kul va qum bilan otam ko‘rsatgan nisbatda qorgan edim. «Ko‘rmaysan, — degan edi otam. — Yigirma yildan beri chiqmaydi. Lekin baribir qo‘yaman».

— Buvi, ertak ayting, — dedi Nodira.

Buvim ro‘molini iyagi ostida to‘g‘riladi.

— Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, — dedi u, «s»ni hushtakdek chiqarib. — Qadim-qadimda, qum hali qum bo‘lmagan, suv yerning ustida yurgan zamonda, ming gumbazli bir shahar bo‘lgan ekan. Mingqubba deyisharkan uni. Ustalari shunday usta ekanki, gumbazlari o‘zini o‘zi tuzatar, devorlari o‘zini o‘zi qurar ekan. Lekin ustalar bitta ishni qilmas ekan: ishini hech qachon tugatmas ekan. Ustalari ishini tugatmagani uchun qum ularni tugatibdi. Shaharni esa o‘z dumini tishlagan ajdarho o‘rab olibdi. U hali ham qum ostida aylanib yotganmish.

Hamma jim qoldi. Pastda olov guvillardi.

— Yana bittasini ayting, — dedi Bahodir akam. — Qo‘rqinchli bo‘lmasin.

— Qo‘rqinchli bo‘lmasin, — rozi bo‘ldi buvim va qo‘li bilan shimolni ko‘rsatdi. — Anavi Temirqoziqni ko‘ryapsizlarmi? Unga ikki ot bog‘langan: Oqbo‘z ot bilan Ko‘kbo‘z ot. Yetti qaroqchi ularni o‘g‘irlamoqchi bo‘lib, kechasi bilan qoziq atrofida aylanadi, aylanadi — yeta olmaydi. Agar bir kun o‘g‘irlashsa — dunyo tugaydi.

— Unda nega hali tugamadi? — so‘radi Nodira.

— Chunki qoziq temirdan, qizim. Temir qoziqni sabr qoqqan. Bobolar aytgan.

Birin-ketin hamma uxlab qoldi. Men esa uxlamadim. Yetti qaroqchi Temirqoziq atrofida sekin aylanib borardi — domla ko‘rsatgan Yetti qaroqchi ham, buvim aytgan Yetti qaroqchi ham, bir xil yulduzlar. Pastda xumdon guvillardi. Xumdon, o‘ylab qarasam, kompilyatorga o‘xshaydi: ho‘l, o‘zgaruvchan loyni olib, uni qaytarib bo‘lmaydigan, abadiy narsaga aylantiradi. Xatoni olovgacha tuzatish kerak — keyin kech. Men ichimda yozib qo‘ydim:

Qilinadigan ishlar: Mingqubba — haqiqatmi?

Tong otganda otam xumdonni ochdi.

Birinchi ko‘za. Jarang. Ikkinchisi — jarang. O‘ninchisi, yigirmanchisi, yuzinchisi — jarang, jarang, jarang. G‘arbiy tomondagilar ham, sharqiy tomondagilar ham. Bittasi ham yorilmagan edi.

Onam lablarini qimirlatib, ipini ushlab sanab bordi. Bahodir akam har bir jarangga «Ho‘!» deb javob berardi.

— Uch yuz, — dedi onam nihoyat va ipini qo‘yib yubordi. — Qarzimiz yo‘q.

Bahodir akam qo‘riqchilik haqida boshqa gapirmadi. Hozircha.

Keyin otam xumdonning eng ichkarisiga qo‘l cho‘zib, koshinni chiqardi.

U ko‘k edi. To‘liq emas: dog‘-dog‘, bir cheti yashilga moyil, o‘rtasida xira oq dog‘. Lekin ko‘k edi — devor tagidagi eski koshinlarning birortasida men ko‘rmagan ko‘k.

Otam uni ikki qo‘llab quyoshga tutdi va uzoq qarab turdi.

— Afrosiyob gumbazlaridagidek ko‘k, — dedi u sekin, hech kimga emas. — Umrimda bir marta shunday sir qilsam...

U gapini tugatmadi. Koshinni devordagi tokchaga — eng yaxshi joyga — qo‘ydi. Keyin qoziqdan tamg‘asini oldi, qizil bo‘yoqqa botirdi va ko‘zalarni birin-ketin bosa boshladi.

— Tugagan ishga usta tamg‘asini bosadi, — dedi u menga qaramay. — Tamg‘asiz ish — tugamagan ish.

Men buvimning ertagini esladim. Ishini tugatmagan ustalar. Qum.

— Ota, agar ish hech tugamasa-chi?

Otam qo‘lidagi tamg‘ani to‘xtatib, menga qaradi.

— Unda u ish emas — balo.

Toshkentda buni boshqacha aytishardi: har bir buyruqning oxirida «qaytish» bo‘lishi kerak — ishni topshirib, «bo‘ldi» deydigan so‘z. U bo‘lmasa, buyruq abadiy aylanaveradi. Otam umrida kod ko‘rmagan edi. Lekin u buni mendan yaxshiroq bilardi.

Ko‘z oldimda satrlar o‘zi ochildi.

[Ko‘nikma oshdi: Kulolchilik, 3-daraja]

[Ko‘nikma oshdi: Naqsh tuzish, 3-daraja]

[Yangi ko‘nikma: Sir tayyorlash, 1-daraja]

[Daraja oshdi: 5 → 6]

[Holat oynasi]

IsmAziz

Yosh9

Daraja6

HP64/64

MP12/30

Kuch5

Epchillik7

Aql26

Ko‘nikmalarKulolchilik 3, Sir tayyorlash 1, Naqsh o‘qish 3, Naqsh chizish 2, Naqsh tuzish 3, Yulduz hisobi 2

UnvonlarYomg‘ir bolasi, Qutbiddinning shogirdi

O‘shanda men bu gap bir kun butun bir shaharni qutqarishini bilmasdim. Men faqat otamning tamg‘asi ko‘zalarga birin-ketin tushayotganini tomosha qilardim: doira, nuqta, to‘lqin. Ish tugadi.