Yulduzchi chol

Guzar peshin qizig‘ida qaynardi: zira va qovurilgan kunjut hidi, eshaklarning hangrashi, tarozi toshlarining taqillashi. Shu shovqinning qoq o‘rtasida chol qo‘lida ko‘za bilan menga tikilib turardi.

Onam men og‘iz ochishga ulgurmasimdan gapirdi. U umrida hech qachon bunchalik tez gapirmagan bo‘lsa kerak — bu esa ko‘p narsani anglatardi.

— Bir sayyohdan ko‘chirib oldik, — dedi u va shirin jilmaydi. — O‘tgan kuz bir darvesh o‘tgan edi, ko‘zasida shunaqa gul bor ekan. Chiroyli-da, a?

Onam yolg‘onni yirtiq to‘nga yamoq solgandek tez va chaqqon yopishtirdi. Toshkentda buni «vaqtinchalik yamoq» derdik: teshikni yopadi, lekin teshik baribir joyida qoladi.

Chol jilmaydi. Uning ko‘zlari och kulrang edi, deyarli rangsiz, qishki osmondek.

— Bu naqsh hech bir kitobda yo‘q, xonim, — dedi u muloyim. — Men kitoblarning hammasini o‘qiganman. Ba’zilarini ikki marta.

U gapirayotganda ham ko‘zini mendan uzmasdi — yulduzga qaragandek: shoshmasdan, o‘lchab. Men nigohimni olib qochdim va birdan o‘zimni o‘sha kamardek his qildim: kimdir meni barmog‘i bilan o‘qiyotgandek.

Onam jilmayishda davom etdi, lekin qo‘li beixtiyor qulog‘idagi sirg‘aga ko‘tarildi.

— Narxi qancha?

— Uch pul, — dedi onam.

Men unga hayron qaradim. Ertalabdan beri u bu ko‘zalarni olti puldan sotayotgan edi. Endi esa ovozida hech narsa yo‘q edi: oddiy ko‘za, oddiy narx, oddiy kulol xotini. Hech qanday sovuq ko‘za yo‘q, taqsir, adashyapsiz.

Chol belbog‘idan bitta kumush tanga chiqarib, savat chetiga qo‘ydi.

— Qaytimi yo‘q, — dedi onam shoshib.

— Kerak emas. — Chol belidagi mis pergarni ikki marta chertdi. — Uch pul — ko‘zaga. Qolgan o‘ttiz yetti pul — kamarga. Arzon oldim.

U ko‘zani eshagining xurjuniga tuxum qo‘ygandek ehtiyotlab joyladi va jilovni tortdi:

— Yur, Hulkar.

Eshak bir oz o‘ylanib turdi, keyin yurdi. Chol orqasiga qaramadi.

Qo‘shni rastadagi qatiqfurush kampir onamga engashib shivirladi:

— Bu — Yulduzchi chol. Minoradagi jinni. Kechalari tomga chiqib, yulduz sanarmish. Madrasadan haydalgan ekan.

Onamning yuzi oqarib ketdi. «Madrasa» so‘zi unga kaltakdek tekkan edi. Men buni ko‘rdim va tushundim: onam Muhr qonunini biladi. Sariqqumda uni hamma bilardi.

Kechga yaqin guzarga Nozir Sobir keldi.

Uni avval eshitardingiz, keyin ko‘rardingiz: og‘ir hansirash, kavushlarning shippillashi, bo‘ynidagi mis muhrning qorniga urilib chiqaradigan «tink-tink»i. Sariqqumning yagona naqsh noziri semiz, doim terlagan odam edi; yozda ham, qishda ham peshonasini ro‘molcha bilan artib yurardi. Muhri esa madrasaniki edi — va butun shaharcha uning o‘zidan emas, muhridan qo‘rqardi.

O‘n tilla. Onamning qo‘ltig‘ida ketayotib, ichimda hisoblab chiqdim: ikki yuz tanga, sakkiz ming pul — otamning ikki ming olti yuz oltmish oltita ko‘zasi. Yana ikki pul ortib qoladi. Otam bir yilda bunchalik ko‘za yasamaydi. Hisob menga birinchi marta yordam bermadi, aksincha, qo‘rqitdi.

U rastalarni birma-bir aylana boshladi.

— Sovuq ko‘zalar, — derdi u har bir sotuvchiga. — Karvonsaroyda gap yuribdi. Kim sotdi? Muhrsiz naqshli buyum! Bilasizlarmi, bu nima degani? O‘n tilla jarima. Yoki ustaxonani yopish. Qonun — qonun!

Sotuvchilar yelka qisardi. Qatiqfurush kampir birdan o‘z qatig‘ini juda qiziqib ko‘zdan kechira boshladi.

Onam savdoni shunday tez yig‘ishtirdiki, men nima bo‘layotganini tushunguncha savatlar bir-birining ichiga tiqilgan, men esa onamning qo‘ltig‘ida, oyog‘im yerga zo‘rg‘a tegib, uyga uchib borayotgan edim.

Orqamizdan hansiragan ovoz yetib keldi:

— Qonun — qonun!

Ovoz yetib keldi. Nozirning o‘zi yetib kela olmadi.

Kechqurun hovlida, tok ishkomi ostida oila kengashi bo‘ldi.

Hamma shu yerda edi. Otam sholcha ustida, onam uning yonida, qo‘llarini tizzasida mahkam qovushtirib o‘tirardi. Buvim burchakda, oq ro‘molini iyagi ostiga bog‘lab olgan. Bahodir akam ustunga suyangan, Nodira opam uning yonida. Uyda qolgan uchta sovuq ko‘za esa o‘rtada, dasturxon ustida, sudda dalil qilib qo‘yilgandek turardi.

Otam uzoq jim o‘tirdi. Keyin bitta savol berdi:

— Kim chizdi?

Hamma menga qaradi. Men yolg‘on to‘qishni o‘yladim — va shu zahoti Toshkentdagi o‘sha oltita «ertaga»ni esladim. Ertaga aytaman, ertaga tushuntiraman...

— Men, — dedim.

Onam avval qo‘rqdi: qo‘llari oqarib, labi titradi. Keyin jahli chiqdi.

— Voy, o‘lmasam! Sen nima qilganingni bilasanmi? O‘n tilla! Bizda o‘n tilla o‘n yilda ham yig‘ilmaydi! Ustaxonani yopishsa, nima yeymiz? Qumnimi? Bolam-ey, qayerdan o‘rganding bu balolarni?

— Suvchi chol qumga chizayotgan edi. Men qarab turdim. Keyin... o‘zim o‘ylab topdim.

— O‘zing?! O‘ylab?!

Va jahlining qoq o‘rtasida u meni birdan quchoqlab oldi — shunchalik qattiqki, qovurg‘alarim g‘ichirladi. Hech narsa demadi. Faqat sirg‘alari qulog‘imga sovuq tegib turardi.

— Yomg‘ir bolasi — boshqacha bo‘ladi, — dedi buvim burchakdan, «s»ni hushtakdek cho‘zib. — Bobolar aytgan.

Hech qaysi bobo bunday gap aytmagan edi, lekin hech kim buvim bilan bahslashmadi.

— Ho‘, olim bola! — Bahodir akam boshimni shunday siladiki, bo‘ynim yelkamga kirib ketdi. — Ko‘zaga sovuq bergan bola karvonga salqin yo‘l ham beradi!

Otam hech narsa demadi. U o‘rnidan turdi, belidagi pichoqni oldi va uchta ko‘zadan ikkitasining kamarini sekin, ehtiyotlab qirib tashladi. Qizil angob uning tizzasiga to‘kildi. Naqsh o‘chdi. Ko‘zalar oddiy ko‘zaga aylandi.

Kamarlar qirilayotganini ko‘rib, ichimda nimadir og‘ridi. Lekin tushundim: otam dalilni yo‘q qilyapti. Meni himoya qilyapti.

Keyinroq, hamma tarqalganda, Nodira opam yonimga keldi. U hech qachon ko‘p gapirmasdi. Qo‘lidagi suzaniga qarab, sekin so‘radi:

— Menga harf o‘rgatasanmi?

— O‘rgataman, opa, — dedim. — Ertaga emas. Bugun boshlaymiz.

U menga birinchi marta opa bo‘lib emas, sherik bo‘lib jilmaydi.

O‘sha kechasi hovli tuprog‘iga cho‘p bilan uning ismini yozdik. Nodira har bir harfni uch marta aylantirib chizdi, go‘yo suzanining chokini tortayotgandek, keyin o‘z ismiga uzoq qarab qoldi.

— Shunaqa ekanmi, — dedi u sekin. — Men uni hech ko‘rmagan ekanman.

Yarim tunda suv ichgani chiqdim. Kulolxonadan xira yorug‘ tushib turardi. Sekin mo‘raladim. Otam chiroq yonida o‘tirgan edi, tizzasida — qirilmagan uchinchi ko‘za. U kamarni yo‘g‘on barmog‘i bilan silardi: uchburchaklar, oltiburchak, hoshiya, tugun. Yana boshidan. Uning yuzida men hech qachon ko‘rmagan narsa bor edi — birinchi marta qor ko‘rgan bolaning hayrati.

Men indamay orqaga qaytdim.

Ertalab Yulduzchi chol eshagida keldi.

U kulolxona darvozasida to‘xtab, ichkariga odob bilan bosh egdi.

— Mavlono Qutbiddin, — dedi u. — Bir paytlar Afrosiyob madrasasining mudarrisi edim. Hozir — minorada yashovchi chol. Ikkalasi ham rost.

Otam charxdan turmadi, lekin charxni to‘xtatdi. Otam uchun bu katta hurmat edi.

— O‘g‘lingizni o‘qitmoqchiman, usta.

— Mening o‘g‘lim kulol bo‘ladi, — dedi otam.

Qutbiddin pergarini chertdi va devor tagiga — otam yillar davomida sinab, chetga uyib kelgan ko‘k koshin parchalariga ishora qildi. Ular qator bo‘lib yotardi: dog‘-dog‘, xira, bir cheti ko‘k, bir cheti yashil, kasal osmonning parchalaridek.

— Kulol ham naqsh chizadi, usta. Sizning ko‘k siringiz nega dog‘-dog‘ chiqishini men bilaman. O‘g‘lingiz esa bir kun buni sizdan yaxshiroq biladi.

Otamning ko‘zida uchqun yondi — xumdon tirqishidan bir lahza ko‘ringan olovdek. U uni tezda yashirdi, lekin men ko‘rib qoldim.

Onam ostonada turib, qo‘llarini ro‘moliga artardi.

— Minorada... — dedi u ikkilanib, — bolalarni yeydi, deyishadi.

— Faqat dangasalarini, — dedi Qutbiddin jiddiy. — Ular mazasiz bo‘ladi, shuning uchun kam yeyman.

Bahodir akam kulgisini yutib, yo‘talib qoldi. Chol esa menga o‘girilib, qo‘lini cho‘zdi:

— Kaftingni ko‘rsat.

U kaftimni uzoq ko‘zdan kechirdi, tirnoqlarim ostidagi loyga ham qaradi.

— Kamarning oxirida tugun bor. Nega qo‘yding?

— Suv sovuganda to‘xtasin deb, domla. Birinchisi... muzlab, yorilib ketdi.

— Bir marta xato qilding — va o‘rganding. — U pergarini chertdi. — Ko‘pchilik o‘n marta xato qiladi-yu, o‘n birinchisini ham qiladi. Sen naqshga o‘zi qaror qilishni o‘rgatibsan, shogirdcha. Buni bilasanmi?

Men bilmasdim. Uning ovozidagi nimadir — na maqtov, na xavotir, ikkalasining o‘rtasidagi bir narsa — yuragimni g‘ashlantirdi.

Ular kelishdi. Kelishuvni men ichimda shartnoma bandlaridek yozib bordim: ertalab — charx. Tushdan keyin — minora. Ko‘zalar tugamasa — dars yo‘q. Va eng muhimi: Qutbiddin tekshirmagan birorta naqshni men hech qachon sotmayman.

— Hech qachon, — takrorladi Qutbiddin menga qarab. — Raqamini eshitdingmi, shogirdcha? Nol. Nol marta.

Tush paytida Nozir Sobir kulolxonaga bostirib kirdi.

— Sovuq ko‘zalarni ko‘rsating! — U darvozadan hansirab kirib, ro‘molchasi bilan bo‘ynini artdi. — Karvonchilar aytdi! Rahim kulol, men bilaman!

Otam indamay soyabon tomonga qo‘l siltadi: marhamat. Sobir ko‘zalarni birma-bir ushlab chiqdi, ichiga mo‘raladi, hatto bittasini hidlab ko‘rdi. Oddiy ko‘zalar. Kamarsiz. Qirilgan ikkitasi ham boshqalar orasida turardi — otam ularning yelkasini tong otmasdan ho‘l qo‘l bilan silliqlab qo‘ygan edi. Uchinchisi qayerdaligini men bilardim: xumdonning sovuq og‘zida, kul ostida. Sobir xumdon yonidan o‘tganda, yuragim tomog‘imga tiqildi.

Qutbiddin esa ag‘darilgan katta ko‘za ustida o‘tirar, bir qo‘lida piyola, ikkinchisida o‘rik qoqi.

— Nozir janoblari, — dedi u muloyim ohangda. — Mavlono Sadriddin sog‘-salomatmi? Eski do‘stim. O‘n yetti yil ko‘rishmadik. Hali ham kumush qalamini stolga taqillatib o‘tiradimi?

U «do‘stim» so‘zini shunday aytdiki, go‘yo tishi og‘rib turgandek. Sobir to‘xtab qoldi. Uning ko‘zlari Qutbiddinning eski to‘q ko‘k to‘niga, keyin yuziga tushdi — va unda nimadir tanish yondi, keyin qo‘rquvga aylandi.

— Siz... siz qonunni bilasiz, taqsir...

— Bilaman. Muhr qonuni, o‘n to‘rtinchi modda: nozir ustaxonaga faqat yozma shikoyat bilan kiradi. — Qutbiddin pergarini chertdi. — Yozma shikoyatingiz bormi? Yo‘qmi? Unda siz hozir mehmonsiz. Mehmonga choy beriladi. O‘tiring.

O‘ylab qarasam, qonun ham kod ekan: kim uni oxirigacha o‘qisa, undan boshqa yo‘l topadi. Qutbiddin o‘n to‘rtinchi moddani yashirin tugmani topgandek bosgan edi.

Sobir o‘tirmadi. U qizarib, bo‘zarib, orqasiga chekindi va darvozada o‘girildi:

— Men sizni kuzatib turaman, kulol!

— Kuzating, — dedi otam va charxni aylantirdi. — Ko‘za shunaqa yasaladi.

Darvoza yopilishi bilan Bahodir akam kulib yubordi, uning ortidan buvim, Nodira, men va hatto otam ham — soqoli ichida, sekin, lekin kuldi. Faqat onam kulmadi. U darvozaga qarab turar, barmoqlari yana sirg‘asida edi.

Kechqurun onam bizni eshikkacha kuzatib chiqdi va cholga bir tugun issiq non tutqazdi — o‘zi ham sezmay, xuddi menga tutqazgandek.

Yo‘l sharqqa, qizg‘ish tepaliklar orasidan o‘tardi. Hulkar oldinda bosh irg‘ab borar, chol esa hassasini yerga uch marta urib, qadamlarini ovoz chiqarib sanardi: to‘rt yuz o‘n bir, to‘rt yuz o‘n ikki... Men uning yonida borarkanman, ichimda yangi ro‘yxat tuzdim: Qilinadigan ishlar: 1. Naqsh qanday ishlashini bilib olish. 2. Domlaga oyna haqida aytmaslik. 3. Qadamlarni sanamaslik — bu yuqumli ekan.

Quyosh botayotganda minora tomon ketayotib, Qutbiddin menga emas, o‘ziga gapirgandek dedi:

— Oxirgi marta o‘zi qaror qiladigan naqshni o‘n yetti yil oldin ko‘rganman. O‘shanda bir rasadxona yonib ketdi.