Qizil ko‘z

Hutning birinchi kuni, tush payti, karvon baland barxanning soyasida dam olayotganda, Anvar domla tuyakashlarni atrofiga yig‘ib, ularga harf o‘rgatardi. U qumga cho‘p bilan harf chizar, soqolli tuyakash esa uni qiyshiq-qiyshiq takrorlardi. Uzoqdan bu juda chiroyli manzara edi: kambag‘allarga bilim ulashayotgan mehribon domla.

Men esa barxanning narigi tomonida, tuyalar orqasida, to‘rt kishini yig‘dim: Laylo, Mirshod, Sanjar va Qahhor domla.

Gapni qayerdan boshlashni bilmasdim. Sakkiz yil davomida hech kimga aytmagan narsamni aytishim kerak edi — hammasini emas, bir bo‘lagini.

— Men... — Tomog‘imni qirdim. — Men odamlarning... bir oz nimaligini ko‘ra olaman. Agar uch soniya tikilsam. Ko‘z oldimda satrlar chiqadi: kim ekani, qanchalik kuchli ekani, ba’zan unvoni. Kecha gulxan yonida men Anvar domlaga qaradim. Uning unvoni — «Qora Kotib». Yarmi o‘chgan, lekin o‘qiladi.

Hech kim gapirmadi. Qum shivirlardi.

— Meni ham ko‘rasanmi? — dedi nihoyat Sanjar, qoshini chimirib. — Nima deb yozilgan?

— Kuchli deb.

Sanjar bir oz o‘ylab, mamnun bosh irg‘adi.

— Kulol, — dedi Mirshod sekin, — siz menga qachondan beri shunday... qarab kelyapsiz?

— Bir marta. Juftlik bo‘lgan kunimiz.

Mirshod nimanidir so‘ramoqchi bo‘ldi, keyin so‘ramadi. Men unga rahmat aytdim — ichimda.

— Ravshanniki esa doim bir xil, — dedim, havoni yumshatish uchun. — «Holat: Och».

Laylo pishqirib kulib yubordi, Sanjar tizzasiga urdi. Qahhor domlaning mo‘ylovi qimirladi. Keyin hamma yana jim bo‘ldi va men ularning ko‘zida ko‘rdim: ishonishmayapti. Sanjar menga ishonardi-yu, bunga emas. Mirshod dalilni sevardi. Qahhor domla esa hech kimga ishonmasdi.

Faqat Laylo menga qarab turardi — hisob daftariga qaragandek, sinchkov.

— Sen hech qachon yolg‘on gapirmaysan, — dedi u. — Sen faqat hammasini aytmaysan.

Men qotib qoldim. Bu gapni men yaqinda eshitgan edim. Gulxan yonida. Boshqa og‘izdan: «Men senga hech qachon yolg‘on gapirmayman, o‘g‘lim. Lekin ba’zi hikoyalarni oxirigacha aytmayman». Laylo buni bilmasdi. U shunchaki meni to‘g‘ri o‘qigan edi. Men esa to‘satdan o‘zimni Anvar domlaga qanchalik o‘xshab qolganimni ko‘rdim — va bu menga yoqmadi.

Qahhor domla uzoq jim turdi. Keyin chap qo‘lidagi qora qo‘lqopni sekin, barmoqma-barmoq yechdi.

Qo‘lqop ostidagi qo‘l kuygan edi — eski, oqarib qotgan, terisi mumdek tortilgan kuyik.

— Yigirma yoshda edim, — dedi u. — Qorovul. Rasadxona yondi. Domlaning zijini olib chiqmoqchi bo‘ldim. Olib chiqolmadim. — U kaftiga qaradi. — Tutunda bir odam qochdi. Yosh. Yuzini ko‘rmadim. Kengash eshitmadi. Domla «Men qildim» dedi. Men bilardim: u emas. Ikkinchi odam bor edi.

U qo‘lqopni qayta kiydi.

— Men yigirma to‘rt yil kutdim. Yana bir necha kun kutaman. Dalil kerak.

Men unga qarab turib, nihoyat ko‘rdim. Bir yarim yil davomida men uni Qora Kotib deb yurdim: kechalari karizga tushadi, dalilni cho‘ntagiga yashiradi, talabalarni haydaydi. Hammasi to‘g‘ri edi — faqat men noto‘g‘ri o‘qigan edim. U hech qachon Kotib bo‘lmagan. U yigirma to‘rt yil davomida bitta xatoni — o‘zining kechikkan qo‘lini — tuzatib yurgan edi.

Men odamlarni kod kabi o‘qiy olaman, deb o‘ylardim. Odamlar kod emas ekan.

— Men unga joyni o‘qib berdim, — dedim. Ovozim o‘zimga ham yoqmadi. — Zijni ham men yozib berdim. Domla meni ogohlantirgan edi. Men esa unga «isbot» dedim.

— Demak, siz uni ogohlantirishga ulgurmadingiz, kulol, — dedi Mirshod sekin. — Siz uni shu yergacha yetaklab keldingiz.

— Ikkovimiz, — dedi Laylo. — Hisobni men qildim. Xatoni ham yarmini men olaman. — U daftarini yopdi. — Endi uni tuzatamiz.

— Reja oddiy, — davom etdi u. — Ona toshni topsak, Anvar domla u bilan hech qachon yolg‘iz qolmaydi. Hech qachon. Bir daqiqa ham.

— Qani, kimni urish kerak? — dedi Sanjar.

— Hozircha hech kimni, — dedi Qahhor domla. — Kuzatamiz.

Hutning ikkinchi kunidan qum o‘zini boshqacha tuta boshladi.

Barxanlar endi to‘g‘ri siljimasdi — ular doira bo‘ylab, soat millaridek sekin aylanardi. Laylo har kecha hisobni qayta tekshirar va qovog‘ini solardi: «Qum bizni ushlab qolmoqchi emas. U bizni ichkariga tortyapti». Kechalari lager atrofidagi qumda halqalar paydo bo‘lardi — yettita, bir-birining ichida, tongda shamol ularni o‘chirardi, kechasi yana chizilardi. Qum uxlab yotgan edi-yu, tushida qimirlardi. U o‘chirilmagan eski dasturga o‘xshardi: kimdir uni to‘xtatmagan, faqat uxlatib qo‘ygan — va u har kecha tushida o‘zining bir qatorini bajarib qo‘yardi.

To‘rtinchi kuni Qo‘chqor akaning bosh tuyasi Oqmoy qumdagi aylanaga oyog‘ini qo‘ydi — va aylana uni yuta boshladi. Tuya bo‘kirdi, qum uning tizzasigacha, keyin qorniga cho‘kdi. Qo‘chqor aka qichqirib, arqonga yopishdi — arqon uzildi.

Sanjar o‘ylab o‘tirmadi. U yukdan og‘ir temir zanjirni sug‘urib, bir uchini tuyaning egariga ilib, ikkinchisini yelkasiga o‘radi va barxanning qattiq qirrasiga oyoqlarini tirab tortdi. Uning bo‘ynidagi tomirlar arqondek bo‘rtdi. Zanjir jaranglardi.

— Temir... yolg‘on... gapirmaydi! — deb bo‘kirdi u har bir so‘zda bir qadam orqaga tashlab.

Oqmoy qumdan chiqdi. Qo‘chqor aka uning bo‘ynini quchoqlab, yig‘lab-kulib: «Ho‘-ho‘! Xotinimni ham bunaqa tortib chiqarmaganman!» dedi.

Qiyaliklar esa endi har qadamda oqardi. Mirshod tuyadan tushdi va boshladi. Barqarorlik naqshini qumga chizardi, nafas puflardi, bir qadam — yana chizardi. Men sanadim: bir soat ichida yuz marta. Yuzinchisida uning barmoqlari qonab ketgan, ikki tirnog‘i sinib, qumga qizil dog‘lar tushgan edi. U qo‘llariga qaradi.

Va kulib yubordi — g‘alati, bo‘g‘iq, butun gavdasi bilan.

— Kulol, — dedi u nafasi tiqilib, — madrasada bizni xatoni yuz marta ko‘chirishga majburlashardi. Men buni dunyodagi eng ahmoqona ish deb o‘ylardim. Bu esa... — U qonli barmoqlari bilan barxanni ko‘rsatdi, u yerda yigirma ikki tuya xavfsiz yurib borardi. — Bu boshqa.

Hutning uchinchi kuni Laylo tongda qum soatini to‘ntarib, e’lon qildi:

— Bugun Sanjar o‘n oltiga to‘ldi. Men hisoblab qo‘yganman. Sizlar esa hammangiz unutgansizlar.

Biz unutgan edik. Sanjarning o‘zi ham. Kechqurun gulxan atrofida qolgan xurmolarni sanab, eng kattalarini unga berdik. Popuk esa meshdan chiqib, tuya junidan kichkina toj o‘rib keldi — nozik, chiroyli, qo‘ng‘ir jundan — va uni jimgina Sanjarning kalta sochli boshiga kiydirdi.

Sanjar qizarib, tojni olmoqchi bo‘ldi. Keyin olmadi.

— Soqolimni o‘rmaysanmi, endi? — dedi u.

— O‘rayman, — dedi Popuk. — Soqoling chiqqanda. Toj esa — oldindan.

Hutning oltinchi kechasi men Laylo bilan barxan cho‘qqisida yolg‘iz qoldim. U Temirqoziqning balandligini o‘lchardi, men esa qum soatini ushlab turardim — bu mening yo‘ldagi yagona ishim edi, va u buni menga har kuni eslatardi.

Osmon shu yerda, Qizil ko‘z ustida, g‘alati edi: pastda qizil tuman, tepada esa yulduzlar shunchalik yaqin va ko‘p ediki, go‘yo kimdir ularni qop bilan sochib yuborgan.

— Men yulduzlarga qarasam, xato qidiraman, — dedim men birdan. — Qaysi biri noto‘g‘ri joyda, qaysi jadvalda adashilgan. Sen qarasang — yo‘l ko‘rasan.

Laylo astrolyabiyani tushirdi va menga uzoq qaradi. Qo‘ng‘iroqchalari jim edi.

— Unda birga qaraymiz, — dedi u. — Sen xatoni top, men — yo‘lni.

Shu payt barxan ostimizda siljidi — sekin, uzun xo‘rsinishdek. Qum oyog‘imiz ostidan oqib ketdi. Laylo qo‘limni ushlab oldi.

— Bir, ikki, uch, — deb pichirladi Laylo. U qo‘rqsa, doim sanardi. — To‘rt, besh...

Barxan to‘xtadi. Laylo qo‘limni qo‘yib yubormadi. Men ham.

Biz shunday o‘tirdik — uzoq. Qum soati o‘z-o‘zidan tugab qoldi, men uni to‘ntarmadim. Men Layloga qaradim va oyna o‘z-o‘zidan ochilib, uning satrlarini ko‘rsatdi — o‘sha tanish satrlar, o‘sha yopiq qator. Shu payt yopiq qator bir lahza miltilladi, xuddi sham shu’lasi shamolda egilgandek — go‘yo ichida nimadir uyg‘onib, qaytadan uxlab qoldi. Men ko‘zimni pirpiratdim. Qator yana yopiq edi.

— Nimaga tikilyapsan? — dedi Laylo.

— Yulduzga.

— Men yulduz emasman, — dedi u va qo‘limni qattiqroq siqdi.

Pastda, gulxan yonida Qo‘chqor aka xurrak otardi, tuyalar kavsh qaytarardi, qum shivirlardi. Dunyo juda katta edi, biz esa uning ustidagi ikki nuqta edik. Lekin domla menga birinchi darsdayoq o‘rgatgan edi: ikki nuqtani birlashtirsang — chiziq bo‘ladi. Chiziq esa — yo‘l.

Hutning yettinchi kechasi Laylo hisobning oxirgi qatorini yozdi va daftarini yopdi.

— Tong otishidan bir soat oldin, — dedi u. — Temirqoziq siniq gumbaz ustida turadi. Agar mening hisobim to‘g‘ri bo‘lsa. Agar domlaning ziji to‘g‘ri bo‘lsa. Agar sen jadvallarni to‘g‘ri eslagan bo‘lsang.

— Ko‘p «agar», — dedim.

— Uchta, — dedi Laylo. — Tugunlaring bundan ko‘p bo‘ladi.

Hech kim uxlamadi. Biz barxan tepasida qator bo‘lib, sovuqdan qaltirab o‘tirdik. Qo‘chqor aka hazil qilmoqchi bo‘ldi, og‘zini ochdi — va yopdi. U umrida birinchi marta hazil topa olmadi. Sanjarning meshi tizzasida titrardi: Popuk ichidan sekin, xavotirli ovozda gapirdi:

— Pastda... eski suv bor. Juda eski. U meni taniydi.

Laylo astrolyabiyani ko‘tardi. Qum soatini to‘ntardi. Sanadi. Keyin qo‘lini cho‘zib, pastga ko‘rsatdi.

Temirqoziq qumdagi bir do‘nglikning aniq tepasida turardi. Xuddi qoziq do‘nglikka qoqilgandek.

Tong shamoli turdi. U do‘nglikdagi qumni sekin, qatlam-qatlam sidirib ketdi — va ostidan ko‘k rang chiqdi. Ko‘k koshin. Siniq gumbazning uchi, yorilgan, lekin hali ham ko‘k — Afrosiyobning gumbazlaridan ham chuqurroq, qadimiyroq ko‘k.

Shamol kuchaydi. Keyin yana bir gumbaz uchi ochildi. Yana biri. O‘nlab. Yuzlab. Barxanlar bo‘ylab, ko‘z yetguncha, qum ostidan qizil tongga gumbazlarning ko‘k cho‘qqilari chiqib turardi — uxlab yotgan toshbaqalarning kosasidek.

— Ming gumbaz, — dedi Laylo pichirlab.

Sanjar bolg‘asini yerga qo‘ydi, go‘yo u birdan og‘irlashib qolgandek. Mirshod qonli barmoqlarini beixtiyor ko‘ksiga bosdi. Buvimning ertagi mening ko‘z oldimda qum ostidan chiqib kelardi — gumbazma-gumbaz, xuddi kimdir eski kitobni varaqlayotgandek.

Anvar domla hammadan oldin tushdi.

U barxandan sirpanib, qumga yiqilib-turib, siniq gumbazning yoniga yugurdi va uning oldida tiz cho‘kdi. Kaftlarini yorilgan ko‘k koshinga qo‘ydi. Boshini egdi. Uning yelkalari titrardi.

Qahhor domla bir qadam oldinga chiqdi. Laylo uning yengidan ushladi: «Hali emas».

Sanjar bolg‘asini qayta yelkasiga oldi. Mirshod qonli qo‘llarini to‘nining etagiga artdi. Men esa Anvar domlaning orqasiga qarab turdim va birinchi marta undan qo‘rqdim. Uning yelkalari titrardi — odam yig‘laganda ham, kulganda ham shunday titraydi. Men qaysi biri ekanini bilolmadim.

Men Anvar domlaga eng yaqin turgan edim. U nimanidir shivirlardi — uzoq, bir tekis, afsun o‘qigandek emas, eski do‘stga gapirgandek. Shamol so‘zlarni olib qochardi. Men faqat oxirini eshitdim.

— ...uyga keldim, — dedi u.

Va birinchi marta uning ovozida mehr emas, ochlik eshitildi.