Uyga qaytish

Saratonda Qizil sahro tomondan esgan shamol tandirning og‘zidan chiqqandek issiq edi. Birinchi o‘quv yili tugagan, madrasa uch haftaga yopilgan, men esa Sanjar bilan Qo‘chqor akaning karvonida uyga ketayotgan edim. Xaltachamda bir yil davomida yig‘gan tangalarim jiringlardi — kutubxona changi va Kulollar mahallasidagi guzar xumdonining siri evaziga topilgan tangalar. Oz edi. Lekin har birining og‘irligini bilardim.

Qum tishlarimizda g‘ichirlar, tuyalarning qo‘ng‘iroqlari bir maromda jiringlar, Qo‘chqor aka esa har soatda bir hazil aytardi — asosan tuyalar haqida.

— Tuya sabrli hayvon, — derdi u. — Yuk ortsang — indamaydi. Ortiqcha ortsang — ham indamaydi. Lekin eslab qoladi! Uch yil o‘tib, sen unutganingda, tupuradi! Ho‘-ho‘!

Ikkinchi kuni, tuyalar bir maromda chayqalib borarkan, men Sanjarga Eski sardobani aytib berdim: kariz, o‘n ikki qora ro‘mol, o‘lik koshinlar, ikkilangan ovoz. «U hali kerak». Sanjar oxirigacha jim tingladi — bu u bilan kamdan-kam bo‘ladigan hodisa edi — keyin musht qildi:

— Qani, kimni urish kerak?

— Hali bilmaymiz.

— Bilganingda ayt. — U bir oz o‘ylab qo‘shib qo‘ydi: — Agar Qahhor bo‘lsa, avval ovqatlanib olay. U katta.

Tuya bo‘ynida, dovonning eng baland joyida, qirda kulrang bir qoya qo‘zg‘aldi va qo‘lini ko‘tardi. Xaltachamdagi tosh bir zumda iliqlashdi — xuddi kimdir kaftimga iliq non qo‘ygandek. Men ham qo‘l ko‘tardim. Sanjar esa egarda qad rostlab, butun dovonga eshittirib baqirdi:

— Salom, katta tog‘!

Tog‘ay boshini qiyshaytirdi — xuddi bu shovqinli bolani qayerda ko‘rganini eslashga urinayotgandek. Keyin sekin, tog‘ning bir bo‘lagidek, qir ortiga cho‘kdi. Qo‘chqor aka karvonning boshida tuyalarga hazil aytib ketayotgan edi va hech narsani ko‘rmadi.

Sariqqumga yetib kelgan kunimiz uyda to‘y tadorigi qaynardi: Bahodir akam novvoyning qizi Zulfiyaga uylanayotgan edi.

Onam meni darvozada quchoqladi, keyin darhol yelkamdan itarib, boshdan-oyoq ko‘zdan kechirdi:

— Voy, o‘lmasam! Ozib ketibsan! U yerda non berishmaydimi? Kim kiyimingni yamaydi? Nega sochingni tarmaysan? Qorning ochmi? Albatta, ochsan!

Men savollarning birortasiga javob berishga ulgurmadim — qo‘limda allaqachon issiq non va bir kosa qatiq bor edi. Onam gapirganda odatdagidek qulog‘iga qo‘l tekkizdi — va barmoqlari bo‘sh quloq solinchagini silab, to‘xtab qoldi. Sirg‘alar yo‘q edi. Bir yildan beri yo‘q edi, lekin qo‘li hali ham ularni izlardi. Men nonni chaynab turib, ichimda sanadim: yigirma ikki tilla. Mezonning o‘ninchisi. Bir yilu uch oy qoldi.

To‘y butun mahallani ko‘chaga chiqardi. Surnay chinqirar, karnay bo‘kirar, doira yuraklarni o‘zi bilan urdirardi. Hovlining o‘rtasida ulkan qozonda osh damlanar, zirvakning hidi uch ko‘cha naridagi temirxonagacha yetib borardi. Bahodir akam tuya boshli hassasini baland ko‘tarib, bir oyog‘ida raqsga tushar va qahqaha otardi — oqsoq oyog‘i uning xursandchiligini bir qadam ham sekinlatmasdi.

Zulfiya — kelinlik libosida, qo‘lida otasining novvoyxonasidan kelgan bir savat patir — menga qarab uyalinqirab jilmaydi. Men unga birinchi marta «Kelinoyi» dedim va ikkalamiz ham bu so‘zdan qizarib ketdik. Uning qo‘llaridan xuddi Ravshannikidek issiq xamir hidi kelardi. Novvoylarning bolalari, shekilli, hamma yerda bir xil hidlanadi.

Onam har bir mehmonga «O‘g‘lim Afrosiyob madrasasida o‘qiydi» dedi. Men sanadim: qirq marta. Qirq birinchi marta u buni menga aytdi — xuddi men bilmaydigandek.

Nodira opam to‘yona ro‘yxatini baland ovozda o‘qidi: «Po‘lat usta — bir qozon, Qumbuloq karvonsaroyi — ikki gilam...» Mahalla ayollari jim bo‘lib qolishdi: kulolning qizi qog‘ozdan o‘qiyapti! Men uning yoniga borib, qulog‘iga shivirladim:

— Afrosiyobda bir qiz bor. Yulduzlarni biladi. Sizning xaltachangizni ko‘rib: «Opangizga ayting, u — yulduzchi», dedi.

Nodira opam qizarib, ro‘yxatni ikki qatorga adashtirib yubordi.

Meni ham raqsga tortishdi. Men o‘ylagandan ham yomon raqsga tushar ekanman. Sanjar yonimga kelib, jiddiy so‘radi:

— Olim, sen raqs tushyapsanmi yoki seni chayon chaqdimi?

Kechga yaqin Po‘lat usta bilan Qo‘chqor aka bilak olishdi. Ikki ulkan odam xontaxta ustida qo‘l ushlashib, bir-biriga qarab bo‘kirdi, xontaxta g‘ichirladi, butun mahalla atrofida qichqirdi. Hech biri yutmadi. Xontaxta yutqazdi — u o‘rtasidan sindi. Bahodir akam uning ikki bo‘lagini ko‘tarib: «Ho‘, bu ham to‘yona!» dedi.

To‘ydan keyingi kunlarimiz xumdon yonida o‘tdi.

Men otamga Afrosiyobdan olib kelgan eng qimmat narsamni — sirni aytdim. Kulollar mahallasida bir yil davomida dam olish kunlari guzar xumdonining keksa ustalariga koshin sirlashib berib, men nihoyat tushunib yetgan edim: gap kobaltda emas. Kobaltni hamma biladi. Gap xumdonning nafas olishida: pishirishning oxirgi soatlarida havo teshiklarini ma’lum bir tartibda yopib-ochib turish kerak. Olov gohida to‘yib, gohida och qolishi kerak — shunda ko‘k chuqurlashadi.

Otam tingladi. Charxni to‘xtatib, uzoq tingladi. Keyin faqat bitta so‘z dedi:

— Hm.

Lekin o‘sha kuni kechqurun u xumdonga o‘nta kichik sinov koshinini joyladi va teshiklarning yonida loy tiqinlarni terib qo‘ydi.

Biz tun bo‘yi ishladik. Men qum soatini ushlab, oraliqlarni sanardim, otam teshiklarni yopib-ochardi. Xumdon gurillar, tutun ko‘zimizni achishtirar, loy tiqinlar qo‘limizni kuydirardi. Qaysidir paytda men sanoqdan adashdim, qaysidir paytda otamning qo‘li kechikdi.

Yarim tunda, olov o‘zini tinchlantirgan bir oraliqda, otam qo‘limni olib, chap kaftimga qaradi. U yerda, to‘qqiz yoshimda shu xumdonning iliq g‘ishtidan qolgan kichkina tirtiq hali ham oqarib turardi. Otam uni bosh barmog‘i bilan siladi.

— Bu xumdon senga belgi qo‘ygan, — dedi u. — Endi u seni taniydi. Menga yarim umrimni berib tanidi. Senga — bitta kechani.

Bu otamning men bilan gaplashgan eng uzun gapi edi. Men javob bermadim. Qum soati to‘kilib bo‘ldi va men uni ag‘dardim.

Tongda xumdonni ochdik.

Koshinlarning o‘rtasi chuqur, tiniq ko‘k edi — Afrosiyob gumbazlaridagidek. Chetlari esa yashilga og‘gan edi, xuddi ko‘kning o‘zi yarim yo‘lda to‘xtab qolgandek.

— Hali emas, — dedi otam. Uning ovozida ranjish yo‘q edi. U devordagi tokchadan besh yil oldingi yarim ko‘k sinov koshinini olib, yangisining yoniga qo‘ydi va uzoq qaradi. — Loy shoshganni sevmaydi.

Men esa boshqa narsani tushunib qoldim. Xumdon — bu kompilyator: u loyga yozilgan hamma narsani o‘qiydi va uni abadiy qiladi, xatolari bilan birga. Teshiklarni ochib-yopish tartibi esa aniq vaqt bilan ishlaydigan sikl: bir marta kechiksang, butun ketma-ketlik buziladi. Inson qo‘li — mening qo‘lim ham, otamning qo‘li ham — bu tartibni yetarlicha aniq ushlab turolmaydi. Qo‘l charchaydi, ko‘z yumiladi, sanoq adashadi.

Naqsh esa charchamaydi.

Men bu fikrni otamga aytmadim. U hali tayyor emas edi. Men ham.

Yozda Sariqqumda hamma tomda uxlaydi. O‘sha kechasi men ham tomda, yulduzlar ostida yotgan edim, pastdan esa quduq chig‘irining g‘ichirlashi eshitildi.

Men boshimni ko‘tardim. Hovlidagi quduqning bo‘g‘zidan uzun, to‘q yashil-qora soch chiqib kelardi, keyin oppoq yuz, keyin yengida qizil ip yaltiragan eski ko‘ylak. Popuk. Igna uni suv orqali, Afrosiyobdan bu yergacha, yer ostidagi minglab tomchilar orqali olib kelgan edi.

Men tushmoqchi edim — va to‘xtab qoldim. Supada buvim o‘tirardi.

Buvim kechalari kam uxlardi. U supada, choynagi yonida, yulduzlarga qarab o‘tirar edi, endi esa quduqdan chiqqan alvastiga qarab o‘tirardi. Qo‘rqmadi. Ro‘molini to‘g‘riladi, piyolaga choy quydi va uni oldinga surib qo‘ydi.

— Kel, qizim, — dedi u, «s»ni hushtakdek chalib. — Suvdan chiqqan mehmonga issiq choy — bobolar aytgan.

Popuk bir lahza qotib qoldi. Keyin sekin, orqaga qayrilgan oyoqlarini etagi ostiga yashirib, supaning chetiga o‘tirdi va piyolani ikki qo‘llab ushladi. Buvim uning sochiga qaradi — Popukning sochi, har doimgidek, o‘zi qanday o‘ralgan bo‘lsa, shunday chigal va nam edi.

— Qizim, sochingni kim bunday qilib qo‘ydi? — dedi buvim bosh chayqab. — Kel, o‘rib qo‘yay.

U Popukning orqasiga o‘tib, uning sochini barmoqlari bilan tarab, o‘ra boshladi. Sekin, shoshmay, xuddi yuz yil davomida shu ish bilan shug‘ullangandek. Va sekin, kuy bilan, ertak aytdi: «Bir bor ekan, bir yo‘q ekan...»

Popuk jim o‘tirardi. Keyin men uning ko‘zlaridan yosh oqayotganini ko‘rdim. Yoshlar yuzidan tushmadi — ular havoda, uning sochidagi tomchilar kabi, to‘xtab qolardi va oy nurida kichik shisha munchoqlardek osilib turardi. Sakkiz yuz yillik alvasti, men uni birinchi marta ko‘rgan kechada hammani qo‘rqitgan maxluq, bir kampirning qo‘llari ostida ovozsiz yig‘lardi.

U tonggacha qoldi. Men tomdan tushmadim. Ba’zi narsalar faqat ikki kishiniki bo‘ladi.

Ertalab buvim nonushta paytida faqat bitta gap aytdi:

— Mehmoning odobli qiz ekan. Faqat oyog‘i teskari.

Uyga kelganimning to‘qqizinchi kuni men minoraga chiqdim.

— Bir, — deb sanardi domla orqamdan, hassasini zinaga urib. — Ikki. Uch... To‘qson yetti.

Minora o‘zgarmagan edi. Choynak qaynardi, tokchalarda kitoblar chang bosib yotardi, o‘rik qoqining hidi keldi, kaltakesak Mudarris stol chetida ko‘zini yumib o‘tirardi. Ichki devordagi mato hamon o‘sha joyida osilib turardi, men esa unga qaramaslikka harakat qildim.

Domla menga choy quydi va madrasa haqida so‘radi. Men aytdim: xato ko‘chirish, kutubxona, qorda jang.

— Nechta xato topding? — dedi u. — Kitoblarda.

— Sakkizta.

— Men o‘ttiz yilda to‘qqiztasini topgandim. — U pergarsiz qolgan barmoqlari bilan stolni chertdi, keyin eslab, hassasini chertdi. — Shoshma. To‘qqizinchisini topsang, men seni quvib chiqaraman.

Men kuldim. U kulmadi, lekin ko‘zlarining chetidagi ajinlar chuqurlashdi. Keyin, choyni ho‘plamay, to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘radim:

— Anvar domla — sizning shogirdingizmi?

Domla piyolasini qo‘ydi.

— Edi.

Bitta so‘z. Uning qo‘llari stol ustida yotardi va men ularning titrayotganini ko‘rdim — xuddi Mirshodniki qorda titragandek. Domla qo‘llarini tizzasiga olib, yashirdi va derazaga qaradi.

— Hulkar bu yil Saratonning oxirida chiqadi, — dedi u. — Tongda. Eski zijdan to‘rt daqiqa oldin. Men buni...

— Domla.

— ...uch kecha o‘lchadim. To‘rtinchisi aqlsizlik bo‘lardi.

Men gapni qaytarmadim. Buning o‘rniga unga Eski sardobani aytdim: kariz, qora koshinlar, niqobli odam, ikkilangan ovoz. «Qutbiddinning shogirdi o‘qiy oladi». Va Qahhorni: qora qo‘lqop, kariz, kechasi yolg‘iz tushib ketgani.

Domla uzoq jim qoldi. Keyin menga g‘alati qaradi — xuddi men unga osmonda Temirqoziq siljidi degandek.

— Qahhor?.. — dedi u. Keyin hassasini bir marta chertdi. — Qahhordan qo‘rqma.

Boshqa hech narsa demadi. Men kutdim. U choyini ichdi, kaltakesakni siladi va Yetti qaroqchi haqida gapira boshladi. Men esa ichimda o‘yladim: domla uni qayerdan bilsin? U yigirma uch yildan beri minorada. Odamlar o‘zgaradi. Men gapini e’tiborsiz qoldirdim — xuddi ro‘yxatning eng pastiga, keyinroq ko‘rib chiqiladigan qatorlar orasiga tashlab qo‘yilgan bir satrdek.

U menga butun haqiqatni aytmadi. Men ham unga Mingqubba varag‘ini aytmadim. Ikkovimiz ham bir-birimizni himoya qilyapmiz deb o‘ylardik.