Qordagi jang

Jaddi chillasida Afrosiyob gumbazlariga qor yog‘di. Ko‘k gumbazlar oppoq qalpoq kiyib, keksa mudarrislarga o‘xshab qoldi, Ulug‘ madrasaning hovlisi esa tizzagacha qorga ko‘mildi. Boshqa mudarrislar darslarini zallarga ko‘chirdi. Qahhor domla — yo‘q.

— Dushman sizni issiq zalda kutmaydi, — dedi u. Bu uning bir darsda aytgan eng uzun gapi edi.

U baland va yelkador edi, sochi qisqa va oqargan, yuzida chap chakkasidan iyagigacha ingichka chandiq cho‘zilgan. Chap qo‘lida qora charm qo‘lqop — hech kim uning qo‘lqopsiz qo‘lini ko‘rmagan edi. Ravshanning aytishicha, qo‘lqop ostida temir panja bor. Boshqalar qo‘l umuman yo‘q, deyishardi. Qishda ham u yupqa to‘nda yurar, biz esa yupqa talaba to‘nlarimizda qor ustida qaltirab turardik — tishlarimizning takillashi butun hovliga eshitilardi.

Darsni u hech qachon gap bilan boshlamasdi. O‘sha kuni ham indamay hovlining o‘rtasiga chiqdi, o‘ng qo‘lining ko‘rsatkich barmog‘i bilan havoga oddiygina to‘rtburchak chizdi — kitobdagi eng birinchi, eng zerikarli himoya naqshini — va unga qisqa nafas puflab, bizga imo qildi: uring. Uchta katta tolib bir vaqtda urdi. Uchburchaklar, chiziqlar, yulduz — hammasi to‘rtburchakka tegib, xuddi tosh devorga otilgan qor to‘pidek to‘kilib tushdi. To‘rtburchak hatto tebranmadi.

— Oddiy, — dedi Qahhor. — Mustahkam.

Va to‘rtburchakni barmog‘i bilan chertib o‘chirdi. Men uzoq vaqt o‘sha bo‘sh havoga qarab turdim. Oddiy naqshni bunday mustahkam chizish uchun uni necha ming marta chizish kerakligini hisoblashga urindim — va hisobdan adashdim.

Mashq jangi oddiy edi: ikki tolib bir-biriga qarama-qarshi turadi, havoga naqsh chizadi va nafas puflaydi. Naqshlar o‘rtada to‘qnashadi. Kimning naqshi birinchi sinsa — o‘sha yutqazadi. Qor bu yerda foydali edi: singan naqshning nafasi uni to‘zg‘itib yuborar, shuning uchun kim yutqazganini uzoqdan ham ko‘rsa bo‘lardi.

Ravshan birinchi chiqdi. Uning «To‘rtburchak devori» uch zarbaga chidadi, to‘rtinchisida qor bo‘lib o‘zining ustiga to‘kildi.

— Sust, — dedi Qahhor.

— Voy, o‘ldim, — dedi Ravshan qor ichidan.

— Qayta.

Keyin mening navbatim keldi. Qarshimda Mirshod Tarxon turardi.

Ichimda, odatim bo‘yicha, darhol ro‘yxat tuzdim. «Qilinadigan ishlar: 1. Yutqazmaslik. 2. Agar birinchi band bajarilmasa — chiroyli yutqazish. 3. Qorga yiqilmaslik». Oldingi hayotimda rejalarim ko‘pincha birinchi bandda buzilardi. Bu safar ular uchalasida ham buzildi.

U shoshmadi. Qo‘lqoplarini yechib, xizmatkoriga uzatdi, uzun barmoqlarini birma-bir yozdi va havoga «Tarxon qalqoni»ni chizdi. O‘n ikki qirrali yulduz, o‘n ikki halqa, har bir chizig‘i ipakdek tekis. Qalqon havoda ko‘kish nur bo‘lib osilib turdi; uning ostidagi qor ham erimadi — shunchalik aniq, shunchalik tejamli edi. Eng yoqimsizi shundaki, u chiroyli edi.

Men kitobdagi naqshni ko‘chirmadim. Men tuzdim. Birinchisi — uchburchaklardan iborat issiq nayza: qalqonga urildi-yu, uchqun bo‘lib sachrab qaytdi. Ikkinchisi — qalqonning chetini aylanib o‘tadigan ilon chiziq: qalqon uni sezib, o‘ziga tortdi va yutib yubordi. Uchinchisiga vaqt qolmadi. Mirshod qalqonini bir qadam oldinga surdi va men shoshib «to‘r» tuzdim — qalqonni o‘rab, nafasini bo‘g‘ishi kerak bo‘lgan mayda oltiburchaklar to‘ri.

Shoshqaloqlikda men takrorning yo‘nalishini teskari chizibman. To‘r tashqariga emas, ichkariga — menga qarab — yig‘ildi. Hovlidagi qor bir lahza jim bo‘lib qoldi, keyin mening ustimga portladi.

Men qor uyumining ichida o‘tirib qoldim. Qor yoqamdan kirdi, do‘ppimga to‘ldi, burnimga tiqildi. Hovli qahqahadan larzaga keldi. Hatto Qahhor domlaning mo‘ylovi qimirladi.

«Sintaksis xatosi», dedim ichimda, og‘zimdagi qorni tupurib. Bitta belgi teskari — va yozganing senga qarshi ishlaydi. Oynamdagi HP qatori uyalgandek bir lahza qizarib, yana oqardi.

— Kulol, — dedi Mirshod qalqonini tushirib, — sizning chizig‘ingiz — loy ko‘zadagi yoriq.

Men yutqazdim. Lekin qor ichida o‘tirib, bir narsani ko‘rdim. To‘r qalqonga urilgan lahzada uning chap tomoni — faqat chap tomoni — shamoldagi chiroq piltasidek lip-lip qildi. Bir lahza. Keyin tiklandi. Hech kim sezmadi. Men esa uni kutubxonada, yirtiq varaqda ko‘rgan edim. Yettinchi halqa. Teskari tugun.

Darsdan keyin Mirshod ayvonda xizmatkorini kutib turardi. Men uning yoniga bordim — qordan hali ham ho‘l, burnim qip-qizil.

— Qalqoning chap tomondan oqadi, — dedim past ovozda, atrofda hech kim yo‘qligini bilib. — Yettinchi halqadagi tugun teskari chizilgan. Kitobning o‘zida. Uch yuz yildan beri. Chapdan qattiq itarsang — chidamaydi.

Mirshod menga xuddi devor gapirib yuborgandek qaradi.

— Tarxonlar xato qilmaydi, — dedi u. Har bir so‘zni alohida, xuddi tosh terayotgandek.

U burildi va ketdi. Lekin ustun yonidan o‘tayotganda qo‘lqopi qo‘lidan tushib ketdi va uni qordan olayotganida men uning barmoqlarini ko‘rdim. Ular titrardi. Mirshod Tarxonning qo‘li — chizig‘i ignadek, hech qachon titramaydigan qo‘l — titrardi.

Men hali o‘sha tomonga qarab turganimda, yonimdan og‘ir qadamlar o‘tdi. Qahhor domla to‘xtamadi, boshini ham burmadi. Faqat o‘tib ketayotib, xirillagan ovozda dedi:

— Sen yangi naqsh chizasan. Buni boshqa hech kimga ko‘rsatma.

Va hovlining burchagida g‘oyib bo‘ldi. Men joyimda qotib qoldim. Bu maslahatmi yoki tahdid? Ikkalasining so‘zlari bir xil bo‘lardi — farqi faqat ohangda. Qahhorning esa ohangi yo‘q edi.

Ravshan qayerdandir paydo bo‘lib, yengimdan tortdi. Ko‘zlari katta-katta edi.

— Eshitdingmi? U seni yemoqchi! — shivirladi u. — Men bilaman. O‘tgan yili bir tolib yangi naqsh chizgan edi, keyin uni hech kim ko‘rmadi.

— Qayerga ketdi?

— Uyiga, — dedi Ravshan. — Lekin qanday qilib ketdi — hech kim bilmaydi! Bu yomon belgi, jo‘ra. Qahhor domla bir so‘z aytsa — bu ogohlantirish. Ikki so‘z aytsa — tamom. U senga o‘n bitta so‘z aytdi!

Keyin, hujraga qaytgunimizcha, Ravshan menga Qahhor domla haqida madrasada yurgan hamma gapni shivirlab aytib berdi. Go‘yo u yoshligida karvon qaroqchisi bo‘lgan. Go‘yo qo‘lini qandaydir yong‘inda yo‘qotgan-u, qo‘lqop ichida hech narsa yo‘q. Go‘yo kechalari chiroq ko‘tarib, yolg‘iz o‘zi kariz ostiga tushib yuradi — nima qidiradi, hech kim bilmaydi. Mish-mishlarning yarmi, albatta, yolg‘on edi. Lekin qaysi yarmi?

Men kechgacha Qahhorning gapini ichimda qayta-qayta aylantirdim, xuddi tushunarsiz qatorni o‘qigandek. «Buni boshqa hech kimga ko‘rsatma». Kimga ko‘rsatmay? Nima uchun? U mening yangi naqsh chizishimni qayerdan biladi — kengashda eshitganmi, yoki kuzatib yurganmi? Javob yo‘q edi. Faqat qordagi og‘ir qadamlarning izi bor edi.

O‘sha kechasi uxlay olmadim. Ravshan xurrak otar, devor ortida suv shivirlar, deraza oynasida qirov gullari o‘sardi. Men qirovni barmog‘im bilan eritib, hovliga qaradim.

Oy yorug‘ida, qorli hovlining o‘rtasida, yolg‘iz bir qora qomat turardi.

Mirshod.

U havoga «Tarxon qalqoni»ni chizar — o‘sha-o‘sha mukammal o‘n ikki qirrali yulduzni — va keyin o‘z qalqonining chap tomonini o‘zi nafas bilan itarardi. Qalqon lip-lip qilib, oqib, qor bo‘lib to‘kilardi. U yana chizardi. Yana itarardi. Yana to‘kilardi. Xuddi xatoni o‘z ko‘zi bilan ko‘rsa ham ishonmaydigan odamdek, u bir sinovni qayta-qayta ishga tushirardi — natija o‘zgarib qolar, degan umidda. Men sanadim: o‘n bir marta. O‘n ikkinchi marta u chizmadi. Qorda, qo‘llari yonida osilgan holda, turib qoldi — va uning yelkalari titray boshladi.

Men kiyinib, eshikkacha bordim. Qo‘lim tutqichda to‘xtadi.

Agar hozir chiqsam, u buni menga hech qachon kechirmaydi. Uch yuz yillik g‘urur bir kechada qulayotgan edi va unga guvoh kerak emas edi. Men qaytib ko‘rpachamga yotdim. Sariqqumda birinchi ko‘zam qiyshiq chiqqanida otam ham shunday qilgan edi: indamagan, qaramagan — faqat kechasi, men uxlaganimda, uni jimgina qayta silliqlab qo‘ygan.

Xatolar ro‘yxatimning birinchi qatori hozir qorda turib yig‘layotgan edi. Men birinchi marta Mirshod Tarxonni raqib sifatida emas, o‘n uch yoshli bola sifatida ko‘rdim. Otasining kitobidan xato topgan va buni hech kimga ayta olmaydigan bola.

Ertalab u nonushtaga hamma qatori keldi: sochi silliq taralgan, to‘ni g‘ijimsiz, yuzi odatdagidek sovuq. Faqat ko‘zlarining chetlari qizargan edi — sovuqdan, deb o‘ylashi mumkin edi hamma. U menga qaramadi. Ravshanga ham, xizmatkorlariga ham, Sadriddin hazratlariga ham. Uch kun davomida Mirshod Tarxon madrasada hech kim bilan bir og‘iz gaplashmadi. To‘rtinchi kuni, ko‘chirish darsida, yonimdan o‘tayotib, hech kimga eshittirmay, faqat men eshitadigan qilib dedi:

— Kulol, siz qor bilan juda chiroyli o‘ynaysiz.

Bu, ehtimol, uning oilasida «rahmat» degani edi.

Jaddining oxirida Qo‘chqor akaning qishki karvoni Sariqqumdan qaytdi va Ravshan hujraga do‘ppisida qor, qo‘lida xat bilan yugurib kirdi.

— Senga! Sariqqumdan! Ochmadim! — dedi u, xatni ko‘kragimga tiqib. — Qara, muhri butun. Ikki marta tekshirdim.

Domlaning xati edi. Harflari mayda va qiyshiq, uzoqni ko‘radigan, yaqinni ko‘rmaydigan odamning xati: qatorlar oxirida pastga sirpanib tushardi.

«Loyqo‘l, — deb boshlanardi xat. — Xatingni oldim. To‘rtta xato topibsan. Men ularni o‘ttiz yil oldin topganman — demak, yo sen mendan o‘ttiz yil tezsan, yo madrasa o‘ttiz yil sekin. Ikkinchisi to‘g‘riroq. Yulduz yangiliklari: Hulkar bu yil eski zijdagidan to‘rt daqiqa oldin chiqdi. Uch kecha o‘lchadim. Uch kecha adashish mumkin emas; to‘rtinchi kecha o‘lchash esa aqlsizlik bo‘lardi. Mudarris qishga uxlab qoldi. Hamkasblarimning eng aqllisi: gapimni bo‘lmaydi, qarshi chiqmaydi, maosh so‘ramaydi. Eshak Hulkar sog‘, senga salom aytadi — ya’ni hangradi».

Men kulib yubordim. Keyin xatning o‘rtasiga yetdim: «Sen yozibsanki: „Anvar domla menga juda mehribon“».

Undan keyingi qator yo‘q edi.

Aniqrog‘i, bor edi — lekin shunchalik qattiq o‘chirilgan ediki, qalam qog‘ozni yirtib o‘tgan edi. Siyoh qatlam-qatlam, go‘yo domla ustidan bir marta emas, o‘n marta chizgan. Yirtiq joydan sham nuri o‘tib turardi.

Xat undan keyin yana odatdagidek davom etardi: yulduzlar, sovuq, eshakning injiqligi, kaltakesakning xurragi. Ro‘yxatim haqida esa alohida yozgan edi: «Xatolarni sanashni to‘xtatma. Faqat har birini tuzatishdan oldin o‘zingdan so‘ra: xato kitobdami yoki o‘qiyotgan ko‘zdami? Uch marta so‘ra. To‘rtinchi marta so‘rash — aqlsizlik, unda tuzat». Oxirida: «Osmonga qara. U hech qachon shoshmaydi. Q.»

Men yana kulib yubordim. Domla hatto xatda ham sanardi. Uning qatorlarini o‘qib, men minoraning to‘qson yetti pog‘onasini, qaynab turgan choynakni va shamol kitob varaqlarini varaqlab o‘tadigan tomni shunchalik aniq ko‘rdimki, hujramizning nam devori bir lahza iliqdek tuyuldi.

Keyin yana o‘sha yirtiq joyga qaytdim. Men xatni shamga yaqinlashtirdim, keyin qiyalatdim — xuddi kulol ko‘za yuzidagi ko‘rinmas yoriqni barmoq uchi bilan izlagandek, siyohning bo‘rtiqlarini qidirdim. Bir harfning dumi. Bir nuqta. Boshqa hech narsa.

Men xatni sham oldida uzoq tutib turdim. O‘chirilgan qator o‘qilmadi. Lekin qalam shunchalik bosilganki, qog‘oz yirtilgan edi — go‘yo ustozim uni yozib, keyin o‘zidan qo‘rqib o‘chirgandek.