Oxirgi tuzatish

Soat 23:31 edi. Mirobod tomondagi eski binoning to‘rtinchi qavatida faqat bitta deraza yorug‘ edi — bizning ishxonaniki. Ichkarida men, sovib, yuziga parda tortgan choy va o‘n to‘rt ming qatorlik kod qolgan edik. Qaysi birimiz ko‘proq charchaganini aytish qiyin edi.

Sardor soat 22:40 da yozgan edi: «Jasur aka, to‘lov serveri qulab tushdi, yordam bering!» Sardor har bir xatoni dunyoning oxiri deb biladigan yosh yigit edi, lekin bu safar u haq edi: shaharning qaysidir kechki dorixonasida odamlar kassa oldida kartalarini qayta-qayta tutib ovora bo‘layotgan edi.

Xatoni qirq daqiqada topdim. To‘lovlarni birma-bir o‘tkazadigan sikl bor edi: navbatdan to‘lovni oladi, tekshiradi, o‘tkazadi — va yana boshiga qaytadi. Uni yozgan odam bitta narsani unutgan edi: «navbat bo‘shasa — to‘xta» degan shartni. Oxirgi to‘lovdan keyin ham sikl bo‘m-bo‘sh navbatga qayta-qayta mo‘ralab aylanaverardi — o‘z dumini quvlagan kuchukchadek. Biz buni cheksiz sikl deymiz: buyruq o‘zini qayta-qayta chaqiradi va hech qachon to‘xtamaydi. Server shu aylanishda o‘zini o‘zi yeb qo‘ygan edi.

Men bitta qator qo‘shdim: agar navbat bo‘sh bo‘lsa — to‘xta.

Server bir-ikki soniya o‘ylanib turdi-da, uzoq yugurishdan keyin nafasini rostlagan odamdek tinchidi. Bir daqiqa o‘tmay Sardor yozdi: «Aka, siz dahosiz!»

Kulimsiradim. Tan olaman, bu yoqimli edi. Yillar davomida boshqalarning kodini tuzatib, bitta narsani o‘rgangan edim: xato hech qachon katta bo‘lmaydi. Xato doim kichkina — bitta unutilgan shart. Katta bo‘lib ko‘rinadigani — uning oqibati.

Sardorning xabari ostida kulrang yozuv turardi: «Oyim — javobsiz qo‘ng‘iroq, 20:12».

Soat sakkizda men majlisda edim, to‘qqizda — serverda, o‘nda — Sardorning vahimasida. Oyim Jizzaxda allaqachon uxlagan bo‘lsa kerak; yarim tunda qo‘ng‘iroq qilsam, yuragi orqasiga tortib ketadi.

«Ertaga qo‘ng‘iroq qilaman», — deb o‘yladim.

Va odatimga ko‘ra, ichimda sanab qo‘ydim — men hamma narsani sanayman: xatolarni, qatorlarni, zinapoyalarni. Bu oy bu oltinchi «ertaga» edi. Boshqalarning xatosini birinchi xabardayoq tuzatishga yuguradigan odam o‘zinikini bir oyda olti marta ertaga qoldiribdi.

Ko‘kragimdagi yengil g‘urur sezilar-sezilmas boshqa narsaga aylandi — uyatga o‘xshash, lekin hali uyat emas. Kompyuterni o‘chirdim va chiroqni o‘chirishni unutdim.

Tashqarida oktyabrning mayda, sovuq, erinchoq yomg‘iri yog‘ardi. Shota Rustaveli ko‘chasida chiroqlar ho‘l asfaltga cho‘zilib, suvdagi sariq tasmalardek titrardi. Bekatda qo‘lida sumkalar, charchagan bir ayol turardi, yonida — sariq plashga o‘ralgan, besh yoshlar chamasidagi qizcha. Telefonim 23:46 ni ko‘rsatdi.

Qizcha ariqqa qog‘oz qayiqcha qo‘yib yuborgan edi. Oq qayiqcha oqim bilan bekat tagidan o‘tib, yo‘l chetiga suzib ketdi. Qizcha kulib, ortidan yurdi. Keyin yugurdi. Qayiqcha ariqdan asfaltga sirg‘alib chiqdi. Qizcha ham.

Ayol sumkasidan nimanidir qidirayotgan edi. Ko‘chaning narigi boshidan esa ikkita chiroq kelardi — ho‘l asfaltda sirpanib, biroz qiyshayib, juda tez.

Qanday yugurganimni eslamayman. Faqat qo‘llarimni eslayman: ular qizchaning ho‘l plashiga tegdi va uni yo‘lka tomon, onasining qichqirig‘i tomon itardi.

Keyin oq yorug‘lik bo‘ldi.

Og‘riq bo‘lmadi. Faqat sukunat — quloqqa paxta tiqilgandek bo‘g‘iq, keng sukunat. Asfalt yuzimga muzdek tegib turardi. Ko‘z qirim bilan sariq plashni ko‘rdim: u onasining quchog‘ida edi. Qizcha yig‘lardi. Tirik edi.

Yomg‘ir tomchilari havoda to‘xtab qolgandek bo‘ldi — har biri chiroq nurida shisha munchoqdek osilib turardi, go‘yo kimdir bitta tugmani bosib, butun dunyoni pauza qilib qo‘ygandek.

Men kod haqida o‘ylamadim. Ulgurganim bitta o‘y bo‘ldi:

«Oyimga qo‘ng‘iroq qilmadim».

Keyin tomchilar yana tushdi. Yomg‘irning shovqini asta-sekin yumshadi, bir maromga tushdi va nihoyat sokin, bir tekis «g‘ir-g‘ir»ga aylandi.

G‘ir-g‘ir. G‘ir-g‘ir.

Qorong‘ilik iliq edi, unda ho‘l loy, tutun va yangi yopilgan non hidi bor edi. Tepada yomg‘ir tomga tushardi — tunukaga emas, somonli loyga: bo‘g‘iq, yumshoq. Devorning narigi yog‘idan esa bir tekis «g‘ir-g‘ir» kelardi — nimadir tinmay, sabr bilan aylanardi.

Ko‘zimni ochdim — yoki ochdim deb o‘yladim: faqat xira, sarg‘ish dog‘lar suzib yurardi.

— Yomg‘ir! — dedi ayol ovozi, ham kulib, ham yig‘lab. — Eshityapsizmi, otasi? Sariqqumga yomg‘ir yog‘yapti! O‘n bir yildan beri birinchi marta!

«G‘ir-g‘ir» bir lahza to‘xtadi-da, avvalgidan tez aylana boshladi. Otam hayajondan uxlay olmay, kulolxonada charx aylantirib o‘tirgan ekan: u hayajonlansa, gapirmaydi — aylantiradi.

Kimningdir quruq, yengil qo‘llari meni ko‘tardi. Kampir ovozi keldi; «s» harfi uning tishlari orasidan hushtakdek sirg‘alib chiqardi:

— Ismini Aziz qo‘yamiz. Yomg‘ir bilan kelgan bola — aziz bo‘ladi.

So‘zlar tanish edi: o‘zbekcha, faqat eskiroq, xuddi buvimning buvisi gapirgandek. Va shu zahoti butun vujudim bilan tushundim: meni ko‘tarib turgan qo‘llar juda katta edi. Yoki men juda kichkina edim.

Men chaqaloq edim.

Qo‘rquv keldi — sovuq, katta, qo‘l-oyoqsiz qo‘rquv. Qichqirmoqchi bo‘ldim va chaqaloqdek chinqirdim, chunki boshqasini qila olmasdim. Keyin meni issiqroq qo‘llar oldi va o‘sha ayol ovozi, endi juda yaqindan, sekin kuyladi:

— Alla-yo alla, yomg‘irim, alla, qumga tushgan tomchim, alla.

Qo‘rquv chekindi. O‘rniga g‘alati tinchlik keldi — og‘ir va iliq, ko‘rpadek. Men hech narsani oxirigacha tushunmadim, faqat bittasini tushundim: meni kimdir sevadi va bu kimdir shu yerda.

Uxlab qolishdan oldin o‘zimga va’da berdim — qisqa va qat’iy, kod chetiga o‘zimga eslatma yozib qo‘ygandek:

«Bu safar hech narsani ertaga qoldirmayman».

Keyingi yetti yil bir nafasdek o‘tdi.

Til o‘zbekchaga o‘xshar, lekin qadimiyroq edi — eski qo‘shiqni yangi kuyda eshitgandek. Yil Navro‘zda boshlanar, oylar yulduz turkumlari nomi bilan atalardi; pul — tilla, tanga va pul edi, bizning uyda esa tilla faqat ertaklarda uchrardi. «Dev» deganda bu yerda ertak emas, tog‘ yo‘lidagi xavf tushunilardi. «Naqsh» esa bezak emas edi.

Birinchi qadamlarimni otamning soyabonida, qurib turgan xom ko‘zalar orasida tashladim — va to‘rtinchi qadamda bittasini ag‘darib sindirdim. Otam charx ortidan qaradi: ko‘zaga, menga, yana ko‘zaga. «Hm», — dedi va charxni tezroq aylantirdi. Otamning «Hm»lari turlicha bo‘ladi: charx sekinlab aytilgani — «mayli», tezlashib aytilgani — «jahlim chiqdi, lekin sen hali kichkinasan». Men birinchi kuniyoq ikkinchisini olgan edim.

Uch yoshimda buvim — Qumri buvi — ostonaga bir hovuch un sepib, qiyshiq barmog‘i bilan kichkina yulduzsimon naqsh chizdi va sekin puflab qo‘ydi: «Dev kirmasin». Un chiziqlari bo‘ylab bir lahza zaif, ko‘kish nur yugurib o‘tdi — kul ichida so‘nayotgan cho‘g‘dek. Buvim tikilib qolganimni ko‘rib, ko‘zini qisdi: «Qo‘zim ko‘rdimi? Hech kimga aytmaymiz». Aytmadim. Lekin o‘sha kech bildim: bu dunyoda sehr bor — haqiqiy, ko‘k, ostonada yonadigan sehr.

Oilam xotiramda bir-bir chaqnab o‘tadi. Otam — Rahim usta — charx oldida bitta kuyni xirgoyi qilar, oxiriga yetmay, boshidan qayta boshlardi. Onam — Mehri opa — belidagi rang-barang ipga tugun bog‘lab hisob yuritardi: har tugun — bir qarz yoki bir sotuv, va u hech qachon adashmasdi. Akam Bahodir hovlida tayoq bilan ko‘rinmas qaroqchilarni yengar, har g‘alabadan keyin o‘ziga o‘zi ta’zim qilardi — o‘n sakkizga to‘lsa ham. O‘n bir yoshli opam Nodira doim suzani tikardi; ignasi quyoshda chaqnab, matoga kichkina yulduzlarni qadayotgandek bo‘lardi. Devor ortidan esa har tong temirchining o‘g‘li Sanjarning ovozi kelardi: «Aziz! Chiq!» Undan baland ovoz butun mahallada faqat uning otasida bor edi.

Harflarni besh yoshimda Qumbuloq karvonsaroyining mirzosidan o‘g‘irlab o‘rgandim: u karvonboshilarga xat yozar, men suv tashigan bo‘lib, uning yelkasi osha qarardim. Karvonsaroy hovuzining chetida bitta eski koshin bor edi — doira ichida oltiburchak; karvonchilar suv olishdan oldin unga kaftini tekkizib qo‘yishardi.

Asta-sekin bilib oldim: naqsh — sehr, uni chiza oladiganlar o‘ttiz kishidan bittasi. Lekin naqsh o‘qish kitob, ustoz va pul talab qiladi; kambag‘allar naqshni uzoqdan ko‘radi, xolos. Madrasa esa Afrosiyobda — besh kunlik karvon yo‘li narida, ko‘k gumbazlar ostida. Sariqqumdan ko‘k gumbazlar ko‘rinmasdi. Faqat qum.

1135-yil, Aqrab oyining to‘qqizinchi kuni, tongda yetti yoshga to‘ldim.

Kulolxonamiz Sariqqumning sharqiy chekkasida, qizil loy chuquri yonida edi. Osmonning bir chekkasi endigina oqarib kelar, chuqurdagi loyning ho‘l, temirsimon hidi butun hovliga taralgan edi. Soyabon ostida ko‘zalar saf tortib qurib turardi. Burchakda otamning xumdoni cho‘kib o‘tirardi — dumaloq, biqini tutundan qoraygan, uxlab yotgan tuyadek. Otam uni yoshligida o‘z qo‘li bilan qurib, bitirgan kuni og‘zi ustidagi ho‘l loyga tamg‘asini bosgan edi. Tamg‘aning o‘zi — o‘rik yog‘ochidan o‘yilgan kichkina muhr — devordagi qoziqda osig‘liq turardi: doira, markazida nuqta, pastida to‘lqin. Har bir tayyor ishga otam shu belgini bosardi. «Ish tugadi» degani.

— Bugun o‘zing yasaysan, — dedi otam va charx oldidagi joyini menga bo‘shatdi. — Haqiqiy ko‘za.

Yuragim qulog‘imda ura boshladi. To‘rt yildan beri loy tashir, ko‘zalarni soyabonga terar edim, lekin charxning o‘ziga meni hech qachon yolg‘iz o‘tkazishmagan edi.

Otam bir bo‘lak loyni charxning qoq o‘rtasiga urdi. Oyog‘im bilan pastki g‘ildirakni tepdim. Otamning katta, yorilgan qo‘llari qo‘llarim ustiga tushdi.

— Loy shoshganni sevmaydi, — dedi u. — Itarma. Ushla. O‘zi joyini topadi.

Loy avval qo‘llarim ostida tipirchiladi, keyin sekin tinchib, markazga o‘tirdi. Otam qo‘llarini oldi. Men ko‘zaning ichini ochdim, devorlarini ko‘tardim — biroz qalin, bir tomoni baland, lekin ko‘tarildi! Bo‘yin. Yelka. Otam o‘tin olib kelgani xumdon tomonga ketdi.

Charx sekinlab borardi. Nima uchundir karvonsaroy hovuzidagi o‘sha koshin esimga tushdi. Barmog‘imni ko‘zaning yelkasiga tekkizdim — aylanayotgan loyda o‘zidan-o‘zi tekis aylana chizildi. Charx deyarli to‘xtaganda, aylana ichiga oltita qisqa chiziq tortdim: oltiburchak. O‘ylab chizmadim — barmog‘im o‘zi chizdi, daftar chetiga beixtiyor chizilgan chiziqdek. Men ko‘zaga engashib turardim va nafasim ho‘l loyga tegardi.

Chiziq bo‘ylab xira ko‘k nur yugurdi. U lip-lip qildi — xuddi ekranda so‘z kutib turgan kursordek: yonadi, o‘chadi, yonadi. Keyin ko‘z oldimda, havoda, satrlar paydo bo‘ldi.

[Holat oynasi faollashdi]

[Holat oynasi]

IsmAziz

Yosh7

Daraja1

HP38/38

MP9/9

Kuch3

Epchillik4

Aql21

Ko‘nikmalarKulolchilik 1

UnvonlarYomg‘ir bolasi

✶

Qotib qoldim. Oyog‘im charxni noto‘g‘ri tepdi va ko‘za bo‘ynini cho‘zgan g‘ozdek qiyshayib qoldi.

— Nima bo‘ldi? — Otam qo‘lida bir quchoq o‘tin bilan orqamda turardi. — Ko‘zingga loy tushdimi?

— Yo‘q, ota... Hammasi joyida.

Satrlar otamning yelkasi ustida osilib turardi, u esa to‘g‘ri ular orqali ko‘zamga qarab, qovog‘ini solardi. U ularni ko‘rmasdi.

Men o‘qidim. Harflar tanish — mirzodan o‘g‘irlab o‘rgangan o‘sha ilmoqli, nuqtali harflar, til — o‘zbekcha. «Kuch: 3» — ko‘za ko‘tarsam, ko‘za meni ko‘targandek. «Aql: 21» — yetti yoshli bolaga ko‘p, yigirma yetti yoshli dasturchiga alamli darajada kam.

Keyin ko‘zim bitta qatorga qadaldi: «Unvonlar: Yomg‘ir bolasi». Onam meni shunday chaqirardi — faqat uyda, faqat hech kim eshitmaganda. Bu oyna buni qayerdan biladi?

Yana ikki qatordan ko‘zimni uzolmasdim: «HP» va «MP». Bular ilmoqli ham, nuqtali ham emas edi. Bular lotin harflari edi — Toshkentdagi klaviaturamdagi harflar. Turonda ularni hech kim bilmaydi. Yetti yil ichida men birortasini ham ko‘rmagan edim.

Eng pastda kichkina sakkiz qirrali yulduzcha turardi. Men uni bezak deb o‘yladim — xat oxiridagi chiroyli nuqta, xolos.

Ko‘zimni yumdim — satrlar yo‘qoldi. Ichimda, deyarli niyat bilan, aytdim: «Oyna». Ular qaytib keldi, go‘yo hech qayoqqa ketmagandek.

Otam qiyshiq ko‘zani ip bilan charxdan kesib olib, uzoq aylantirib qaradi. Tanbeh kutdim.

— Qiyshiq, — dedi u. — Lekin birinchisi.

Bir haftadan so‘ng, xumdonni to‘ldirayotganda, u mening qiyshiq ko‘zamni ham boshqalar qatori ichkariga qo‘ydi — eng yaxshi joyga, olovdan uzoqroqqa.

O‘sha tong esa men charx oldida o‘tirib qoldim, qo‘llarim loyda, yuragim tomog‘imda. Yetti yil bu dunyoning qonunlarini o‘rganyapman deb yurgan ekanman. Endi bilsam, ular orasida bittasi boshqa dunyodan kelgan ekan.

Kimdir bu oynani men uchun yozgan edi. Va u, kim bo‘lmasin, «HP» nima ekanini bilardi.