Guzardagi sud

Mezonning o‘n oltinchi kuni kechqurun karvon Sariqqumga kirib keldi — ketganidan ancha jim: o‘ttiz yettita tuya, yuklari kamaygan, qo‘riqchilarning yuzi qop-qora. Bahodir akamni ikki tuya orasiga osilgan zambilda olib kelishdi.

Onam darvozada kutib turardi. Kimdir — ehtimol, bizdan oldin chopib ketgan tuyakash bola — unga xabar yetkazgan edi. U zambilni ko‘rdi, akamning taxtakach bog‘langan oyog‘ini ko‘rdi, mening bog‘langan qoshimni ko‘rdi.

Men u yig‘laydi, deb o‘ylagan edim. U yig‘lamadi.

— Suv, — dedi u Nodiraga. — Issiq suv. Ko‘p. — Keyin buvimga: — Oyijon, o‘sha o‘tni qaynating, og‘riqni oladiganini. — Keyin otamga: — Otasi, ichkariga olib kiring. Ehtiyot bo‘ling. Oyog‘ini qimirlatmang.

U ishlardi — tez, aniq, bir og‘iz ortiqcha so‘zsiz. Taxtakachni yechib, yangisini, to‘g‘riroq va mustahkamrog‘ini bog‘ladi; akamning peshonasiga ho‘l latta qo‘ydi; buvim keltirgan achchiq qaynatmani qoshiqlab ichirdi. Mening qoshimga ham bir qarab, uni yuvib, qayta bog‘ladi — hech narsa so‘ramay.

Faqat yarim tunda, hamma uxlaganda, u meni ayvonda topdi. Hech narsa demadi. Yonimga o‘tirdi va meni quchoqlab oldi — sekin, uzoq, xuddi men yana chaqaloq bo‘lib qolgandek. Men uning yuragini eshitdim. U tez urardi. Sirg‘alari ichidagi ko‘k ko‘zmunchoqlar oy nurida xira yaltirardi.

Ertasi kuni Sariqqumda hamma bir gapni gapirardi — guzarda ham, karvonsaroyda ham, tandir boshida ham: «Kulolning bolasi devni to‘xtatibdi». Novvoy menga tekinga non berdi. Qatiqfurush kampir qatiq berdi. Sanjar esa guzarning o‘rtasida turib, butun voqeani ellik marta — har safar biroz kattaroq qilib — aytib berdi. Ellikinchi marta dev uy emas, karvonsaroy kattaligida edi. Nozir Sobir esa guzarning bir chetida turib, eshitgan har bir so‘zni ro‘molchasiga emas, daftariga yozib borardi.

Uyda Nodira opam akamning to‘shagi yonidan jilmasdi. U o‘rgangan harflari bilan eski xatni — qachonlardir karvonsaroy mirzosi otamga yozib bergan qarz qog‘ozini — qayta-qayta o‘qib berardi, akam esa ko‘zini yumib, kulimsirab tinglardi: «Qarzdan boshqa o‘qiydigan narsamiz yo‘qmi, singlim?»

Minorada men qumli patnisni oldim va tamg‘ani xotiramdan chizdim.

Latta dovonda qolib ketgan edi — qo‘ynimdan qachon tushganini ham bilmayman. Lekin devning peshonasini unutmagan edim: nuqta, uchburchaklar, yo‘nalish chizig‘i va chapga buralgan tugunlar zanjiri. Chizib bo‘lib, patnisni domlaga tomon surdim.

— Minoradagi koshin, — dedim sekin. — Xarobadagi tosh. Dovondagi latta. Devning peshonasi. Domla, bu — bir qo‘lning yozuvi.

U patnisga qaradi. Uning yuzi o‘zgardi — bir lahzaga, derazadan bulut soyasi o‘tgandek. Keyin yana tinchidi.

— Bilmayman, — dedi u.

U kaftining qirrasi bilan qumni tekisladi.

Men indamadim. Lekin ichimda nimadir qizarib ketdi. Toshkentda men minglab qator kod o‘qiganman. Ba’zan hamma narsa joyida turadi, hammasi to‘g‘ri ko‘rinadi — faqat bitta qator boshqacha: shoshib yozilgan, o‘z o‘rnidan chetga surilgan. Uni ko‘rsang, bilasan: xato shu yerda. Domlaning «bilmayman»i shunday qator edi.

U menga birinchi marta yolg‘on gapirdi. Men buni bildim. Va jim turdim — nega ekanini o‘zim ham bilmayman. Balki uning qo‘li yana titrayotganini ko‘rganim uchundir.

— Tutilishni o‘lchadingmi? — so‘radi u, derazaga qarab.

— Yo‘q... — Men astrolyabiyani uning oldiga qo‘ydim: bir cheti egilgan edi. — Unutdim. Kechiring, domla. O‘n bir yil kutgan edingiz...

Domla astrolyabiyani oldi, egilgan chetini barmog‘i bilan siladi. Keyin menga qaradi — uzoq, yulduzga qaragandek.

— Yaxshi, — dedi u. — Tirik qolding. Bu — muhimroq o‘lchov.

Uch kundan keyin Nozir Sobir yozma shikoyat topshirdi.

Shikoyatga karvonning mo‘ylovi osilgan qo‘riqchisi guvohlik bergan edi — o‘sha, gulxan atrofida shivirlagan odam. «Rahim kulolning kenja o‘g‘li Aziz Tuya bo‘yni dovonida, o‘ttiz kishi oldida, ruxsat muhrisiz ochiq naqsh chizdi». Hammasi rost edi. Men buni inkor qila olmasdim.

O‘sha kunlari Sariqqumga Afrosiyob madrasasidan yillik tekshiruv kelgan edi. Tekshiruvchi — Mirzo Hamdam degan quruq, ozg‘in kotib — karvonsaroyning eng yaxshi hujrasida o‘tirar, nozirlarning daftarlarini varaqlar va hech qachon jilmaymasdi. Yuzi eski teri qog‘ozdek quruq va sarg‘ish edi, barmoqlari siyohdan emas, chang ichidan qoraygandek ko‘rinardi. Hukmni u chiqarishi kerak edi.

Birinchi tinglov karvonsaroyda bo‘ldi. Otam, onam va men bir chetda turardik. Nozir Sobir terlab, qog‘ozini ikki qo‘llab ushlagancha o‘qidi. Mirzo Hamdam uni tinglab, patni siyohga botirdi.

— Muhr qonuni, — dedi u quruq ovozda. — Ruxsatsiz naqsh uchun — o‘n tilla jarima yoki ustaxonani yopish. To‘lay olasizlarmi?

Onam belidagi ipni ushlab qoldi. Keyin bir qadam oldinga chiqdi.

— Voy, o‘lmasam! Bola devni to‘xtatgan, o‘ttiz jonni saqlab qolgan — siz esa muhr so‘raysizmi? Qaysi muhrni? Devning peshonasiga muhr bosib qo‘yishimiz kerak edimi?

Nozir Sobir terlab, bir qadam orqaga chekindi. Mirzo Hamdam esa qoshini ham qimirlatmadi. Otam onamning bilagidan ohista ushlab, uni joyiga qaytardi va hech narsa demadi. O‘n tilla bizda yo‘q edi. Ustaxonasiz esa bizda hech narsa yo‘q edi.

Shunda eshikdan Qo‘chqor aka kirib keldi — eshikni to‘ldirib, kotibning shamini silkitib.

— Guvohlik beraman! — Uning ovozidan hujra zirilladi. — Men, «Oltin qo‘ng‘iroq»ning karvonboshisi Qo‘chqor. Bu bola o‘ttiz kishini qutqardi. O‘ttiz yettita tuyani qutqardi! Men qirq yil yo‘l yurdim, devni birinchi marta ko‘rdim — va dev birinchi marta bir bolaning oldida tiz cho‘kdi!

Mirzo Hamdam uni oxirigacha tinglab, patini qo‘ydi.

— Qonun qutqarishni emas, — dedi u, — muhrni so‘raydi.

Hukm Aqrabning o‘n ikkinchi kuniga, guzarga belgilandi.

O‘sha kechasi men loy taxtachamga yangi ro‘yxat yozdim: «Qilinadigan ishlar: 1. O‘n tilla topish. 2.» Ikkinchi band hech yozilmadi. Men cho‘pni qo‘limda ushlab, tong otguncha taxtachaga qarab o‘tirdim. Hayotimda birinchi marta ro‘yxat yordam bermadi.

Aqrabning to‘qqizinchi kuni men o‘n ikkiga to‘ldim. Uyda hech kim bayram qilmadi — Bahodir akam hali to‘shakdan turmagan edi. Faqat onam kechqurun indamay bir tovoq bo‘g‘irsoq pishirib, oldimga qo‘ydi, yeb bo‘lgach, yana bir tovoq qo‘ydi.

Aqrabning o‘n ikkinchi kuni guzar odamga to‘lib ketdi.

Butun Sariqqum shu yerda edi: kulollar, temirchilar, tuyakashlar, qatiqfurush kampir, rastalar orasida bolalar. Sanjar eng oldinda, otasining yonida, mushtlarini tugib turardi. Meni guzarning o‘rtasiga olib chiqishganda, u oldinga intildi:

— Qani, kimni urish kerak?

Po‘lat usta uni yoqasidan ushlab, bir qo‘l bilan joyiga qaytarib qo‘ydi — xuddi qizigan temirni omburda qaytargandek. Mirzo Hamdam guzarning qoq o‘rtasiga qo‘yilgan kursida o‘tirardi; oldida kichkina stol, stolda qonun kitobi va siyohdon. Nozir Sobir uning yonida, mis muhri quyoshda yaltirab, bu kunni umrining eng muhim kunidek his qilayotgani yuzidan bilinib turardi.

Mirzo Hamdam kitobni ochdi.

— Rahim kulolning o‘g‘li Aziz, — dedi u. — Ruxsatsiz ochiq naqsh. O‘n tilla yoki...

— Bu bola — mening shogirdim.

Olomon ikkiga ajraldi.

Domla guzarga eshagida kirib keldi. Egnida kundalik yamoq to‘ni emas, boshqa to‘n edi: to‘q ko‘k, uzun, yengi keng, yoqasiga kumush ip bilan madrasa belgisi tikilgan — mudarrislik to‘ni. To‘n shunchalik eski ediki, yelkasini kuya yeb, g‘alvirga aylantirib qo‘ygan edi. Lekin domla uni podsho kiyimini kiygandek kiyib olgan edi.

U eshakdan tushdi, hassasini yerga uch marta urdi va Mirzo Hamdamning qarshisida to‘xtadi.

— Mavlono Qutbiddin, — dedi Mirzo Hamdam, ko‘zlarini qisib. U domlani tanidi. — Siz surgundasiz.

— Surgundaman. Tilim emas. — Domla pergarini chertdi. — Muhr qonuni, qirq birinchi modda. Siz uni yaxshi bilasiz, mirzo, lekin xalq bilmaydi, shuning uchun baland o‘qiyman: «O‘n ikki yoshdan oshgan tug‘ma naqshli bola madrasa sinoviga yuborilishi shart». — U menga qo‘lini cho‘zdi. — Bu bola uch kun oldin, Aqrabning to‘qqizida, o‘n ikkiga to‘ldi. U — tug‘ma naqshli. Qonun uni jazolashni emas, sinovga yuborishni talab qiladi.

Guzar jim bo‘lib qoldi.

Qonun ham kod, deb o‘ylagan edim bir paytlar. Endi ko‘rdim: yaxshi kodda har bir shartning ikkinchi tarmog‘i bo‘ladi — «agar»dan keyin «aks holda». Nozir Sobir faqat bitta tarmoqni o‘qigan edi. Domla esa butun kitobni o‘qigan edi. Ba’zi joylarini ikki marta.

Mirzo Hamdam uzoq sukut qildi. Keyin qonun kitobini varaqlab, bir sahifani topdi va ko‘zlarini qisib o‘qidi. Keyin patni siyohga botirdi.

— Qonun — qonun, — dedi u quruq ovozda, va Nozir Sobir bu gapni eshitib, birdan yorishib ketdi. — Bola kelasi yil Sunbula oyida Afrosiyobdagi kirish sinoviga borsa, jarima kechiriladi. Agar sinovdan yiqilsa — ikki baravar: yigirma tilla.

Nozir Sobirning yorishgan yuzi asta qizarib, keyin bo‘g‘riqib ketdi.

— Qonun — qonun... — dedi u, lekin endi bu gap unga qarshi ishlayotganini o‘zi ham tushunib turardi.

Guzar kulib yubordi. Avval orqa qatorlar, keyin hammasi. Sanjar shunday qichqirdiki, Po‘lat usta uning og‘zini kafti bilan yopdi — va o‘zi undan ham baland kuldi.

Kechqurun domla bizning uyda ovqatlandi.

Onam uni hali ham to‘liq kechirmagan edi: «surgun», «madrasa», «Muhr qonuni» degan so‘zlar yuragida tikan bo‘lib turardi. Lekin u dasturxonga eng yaxshi narsalarni qo‘ydi: yog‘li patir, qatiq, bir kosa qaymoq va sho‘rvaning eng qalin joyini. «Mehmon otangdan ulug‘», — dedi buvim, va onam indamay domlaning kosasini yana to‘ldirdi.

Bahodir akam to‘shagida yotardi, oyog‘i taxtakachda, yuzi ozib qolgan. U butun kechki ovqat davomida jim edi. Keyin birdan otamga qaradi.

— Ota, — dedi u. — Charxni yonimga olib keling.

Hamma unga qaradi.

— Oyog‘im endi karvonga yaramaydi. — Akamning ovozi titramadi. Faqat qo‘llari ko‘rpani mahkam qisdi. — Lekin qo‘llarim charxga yaraydi.

Otam uzoq jim o‘tirdi. Keyin o‘rnidan turib, kulolxonaga chiqdi. Qaytib kirganda qo‘lida kichik charx bor edi — o‘zi yosh paytida ishlagan, eski, silliqlanib ketgan charx. U uni akamning to‘shagi yoniga qo‘ydi. Uning ko‘zlari nam edi. Otamning ko‘zi namlanganini men birinchi marta ko‘rdim.

Akam tirsagiga tayanib, charxni qo‘li bilan aylantirdi. Charx g‘irillab ketdi — o‘sha tanish, sabrli «g‘ir-g‘ir».

— Oyoq yo‘ldan qolsa, qo‘l ishdan qolmaydi, — dedi buvim burchakdan. — Bobolar aytgan.

Bu safar ham hech qaysi bobo bunday demagan edi. Lekin bu safar hamma unga ishondi.

Men hovliga chiqdim. Tok tagida o‘tirib, qo‘ynimdan dev toshini oldim. Tosh iliq edi — kechki sovuqda ham. Men uni kaftimda qisib, tog‘ tomonga qaradim. Qayerdadir, ikki kunlik yo‘l narida, bir tosh dev ham balki shu tomonga qarab o‘tirgandir.

Domla ketayotganda men uni darvozagacha kuzatib chiqdim.

Darvozadan chiqib ketayotib domla orqasiga o‘girilmay dedi:

— Sunbulagacha o‘n oy bor. Har kuni kelasan. Afrosiyobda seni sevadiganlar ham, yeb qo‘ymoqchi bo‘ladiganlar ham bo‘ladi. Ularni farqlashni o‘rganasan.