Kitobxo‘r momo

Sariqqumdan keyin qum rangini o‘zgartirdi. Birinchi kuni u hali sariq edi, ikkinchi kuni zarg‘aldoq tusga kirdi, uchinchi kuni esa oyog‘imiz ostida mis qirindisidek qizil qum yotardi — Afrosiyobning tomlariga tushgan o‘sha changning onasi.

Barxanlar dengiz to‘lqinlariga o‘xshardi, faqat bu to‘lqinlar juda sekin, yuz yillab urilardi. Kunduzi quyosh yelkani qizdirar, kechasi esa qum shunday sovirdiki, tongda ko‘rpaning ustida qirov yaltirab turardi. Qum tunda shivirlardi. Shamol yo‘q paytda ham. Qo‘chqor aka buni «qumning g‘iybati» der va kulardi, lekin kechalari gulxanni hammadan ko‘p u yoqardi.

Har kecha Laylo baland barxanning cho‘qqisiga chiqib, kumush astrolyabiyasini osmonga tutardi. Temirqoziq, Hulkar, qum soati, daftar. U pastki labini tishlab hisoblar, keyin pastga qarab qichqirardi:

— Shimolga o‘n bir daraja og‘dik! Qo‘chqor tog‘a, chaproq!

Va yigirma ikki tuya, sakkiz tuyakash, ulkan Qo‘chqor aka o‘n besh yoshli qizning bir so‘zi bilan chapga burilardi. Men uni kuzatib, bir narsani tushundim: Laylo o‘z joyida edi. Otam charx oldida, Sanjar sandon oldida qanday bo‘lsa, u ham barxan ustida, yulduzlar ostida xuddi shunday edi — hech kimdan ruxsat so‘ramaydigan, chunki bu yerda uni hech kim almashtira olmaydi.

Tik qiyaliklarda tuyalarning oyog‘i qumga botardi. Birinchi marta bosh tuya sirpanib ketganda Mirshod tuyasidan sakrab tushdi, qiyalik bo‘ylab yugurib borib, qumga barmog‘i bilan tez, aniq to‘rtburchaklar zanjirini chizdi — «Tarxon tartibi»ning yuz o‘n ikkinchi sahifasidagi barqarorlik naqshi. U nafas puflagan zahoti qum qotib, pishgan loydek qattiq bo‘ldi. Tuya o‘rnidan turdi. Mirshod qo‘lidagi qumni qoqib, hech narsa bo‘lmagandek:

— Kulol, siz naqshni tuzasiz. Men esa uni kerakli joyga, kerakli paytda ko‘chiraman. Ikkovimizning farqimiz shu, — dedi. Keyin qo‘shib qo‘ydi: — Hozircha.

Sanjar esa Popukning meshini yelkasida ko‘tarib, yo‘l bo‘yi nolirdi:

— Olim, unga ayt! U mening soqolimni o‘rmoqchi!

— Soqoling yo‘q-ku, — dedim.

— Bo‘ladi, — dedi mesh ichidan sovuq, qo‘shiqdek ovoz. — Men kutaman. Men sakkiz yuz yil kutganman.

Qahhor domla esa butun yo‘l davomida bir og‘iz ham gapirmadi. U doim Anvar domlaning orqasida — ikki tuya narida, soyadek — yurardi. Anvar domla to‘xtasa, u ham to‘xtardi. Anvar domla gulxan yonida o‘tirsa, u gulxanning narigi tomonida o‘tirardi. Men buni ko‘rardim va bilmasdim: kim kimni kuzatyapti?

Yolg‘izquduqqa Dalvning o‘ttizinchi kuni, quyosh botayotganda yetib keldik.

Qizil qum o‘rtasida bir tup qari saksovul turardi — qiyshiq, kulrang, go‘yo shamol uni ming yil burab, keyin charchab tashlab ketgandek. Uning yonida tosh gumbaz ostidagi quduq, quduq yonida esa kichkina gumbazli kulba. Kulbaning eshigi ochiq edi, ichkaridan kitoblar ko‘rinardi — tokchalarda, polda, hatto shipdan osilgan to‘rlarda ham.

Ostonada kampir o‘tirardi.

U juda kichkina va bukri edi, sochi paxtadek oppoq, tikka turardi — go‘yo boshida doim chaqmoq urib turgandek. Tizzasida qop-qora mushuk yotardi. Kampir bizni ko‘rib, kuldi. Uning tishlari temirdan edi. Barmoqlarining uchida esa uzun, kechki quyoshda yaltiroq mis tirnoqlar.

Tuyakashlar nimanidir qichqirib, barxan ortiga qochdi. Qo‘chqor aka tuyasining orqasiga o‘tdi va u yerdan sekin: «Ho‘-ho‘... ho‘», dedi. Sanjar bolg‘asini ko‘tardi — mushuk unga qarab vishilladi, Sanjar bolg‘asini tushirdi.

— Kel, bolam, yemayman — qog‘oz bo‘lmasang, — dedi kampir. Uning ovozi eski eshikdek g‘ichirlardi, lekin kulgisi yosh qiznikidek jaranglardi.

U yonidagi qalin kitobni oldi, bir varaqni sekin yirtdi, hidladi va og‘ziga soldi. Chaynadi. Temir tishlar ostida qog‘oz qarsillardi. Kampir ko‘zini yumib, lazzat qildi:

— Yuz yillik. Qalqon naqshi. Biroz sho‘r, — dedi u. — Ko‘chiruvchisi yig‘lagan bo‘lsa kerak.

Men unga uch soniya tikildim.

[Kuzatish: Kitobxo‘r momo]

Yosh312

Daraja61

Ko‘nikmaKitob yeyish 10

Uch yuz o‘n ikki yosh. Men umrimda bunchalik yuqori darajani ko‘rmagan edim. Ichimda kichkina ovoz: «Kitob yeyish. O‘ninchi daraja. Sintaksis xatosi!»

Yonimda Mirshodning rangi ko‘karib ketdi. U qaddini rostlab, umrida hech kim hech bir kampirga ta’zim qilmagan darajada chiroyli ta’zim qildi:

— Muhtaram momo. Biz sizni bezovta qilganimiz uchun chuqur uzr so‘raymiz. Bizda... siz yeydigan hech narsa yo‘q.

— Yolg‘on, — dedi kampir, uning xurjuniga qarab. — Uch kitob. Birida xato bor. Ko‘chiruvchi yettinchi halqada adashgan.

Mirshod xurjunini ko‘ksiga bosdi. Laylo esa kulbadagi tokchalarga ochko‘z tikilib, menga pichirladi:

— Kulolcha, u yerda yulduz jadvallari bor. Qo‘lyozma. Agar u ularni yeb qo‘ysa, men ham uni yeyman.

— Suv kerakmi? — dedi kampir. — Suvning haqi bor. Menga hech kim hali chizmagan naqsh keltiring. Ko‘chirilgani emas. Yangi. Ko‘chirilganini men ming marta yeganman — hammasining ta’mi bir xil.

Anvar domla oldinga chiqdi, xurjunidan qalin, charm muqovali kitobni oldi. Men uni tanidim: yopiq javonlardan, Mingqubbadan keyingi eng qadimiy kitob. U uni ikki qo‘llab, ona bolasini uzatgandek uzatdi:

— Momo, bu kitobni Turonda uch kishi o‘qigan. Uning har bir naqshi — noyob.

Kampir kitobni burniga yaqinlashtirdi. Hidladi. Yuzini burishtirdi va kitobni Anvar domlaning ko‘ksiga qaytarib itardi.

— Bu qog‘ozda qora siyoh hidi bor.

Anvar domla jilmaydi va kitobni qaytarib oldi. Uning jilmayishi bir lahza — bor-yo‘g‘i bir lahza — yuziga yopishtirilgandek ko‘rindi.

Men kampirning ostonasidagi mis choynakka qaradim. Eski, qiyshiq, qopqog‘i zanjir bilan bog‘langan. Hech kim hali chizmagan naqsh. Men nima chizishimni o‘ylamadim ham — u o‘zi keldi. Tandir yonidagi tunlar. Unli kaft. Kichkinaligimda uxlolmaganimda eshitgan ovoz.

Men choynakni tizzamga oldim va yoza boshladim.

Avval — oltiburchak: suv. Uning ichiga uchburchak: issiqlik. Ular orasiga tugun: «agar suv qaynasa». Keyin eng qiyini — kuy. Men allaning har bir bo‘g‘inini bittadan kichkina yulduzcha qildim, yulduzchalarni zanjirdek terdim, zanjirning oxirini boshiga ulab, takror qildim: «alla-yo alla» qaytib keladi, xuddi onamning ovozidek. Bu — sikl edi, lekin men uni yolg‘iz qoldirmadim. Oxirida, choynakning og‘zi atrofida, ingichka hoshiya chizdim: «agar choynak sovisa — jim». Otam aytardi: tamg‘asiz ish — tugamagan ish. Allaning ham oxiri bo‘lishi kerak. Aks holda u alla emas — qiynoq.

Nafas puflab, choynakni kampirga uzatdim. U uni cho‘g‘ ustiga qo‘ydi, hammamiz jim kutdik. Mushuk Siyoh ham.

Suv qaynadi. Choynak titradi. Va uning ichidan, bug‘ bilan birga, sekin, bo‘g‘iq, lekin aniq ovoz chiqdi:

«Alla-yo alla, yomg‘irim, alla, qumga tushgan tomchim, alla».

Kampir qotib qoldi. Uning mis tirnoqlari tizzasidagi mushukning junida to‘xtadi. Choynak yana kuyladi. Keyin yana. Kampirning ko‘zidan yosh chiqdi, ajinlari bo‘ylab oqib, temir tishlari ustiga tushdi.

— O‘n yoshimdan beri, — dedi u juda sekin, — menga hech kim alla aytmagan edi.

Hech kim gapirmadi. Laylo yuzini teskari o‘girdi. Qo‘chqor aka burnini tortdi va «Qum tushdi», dedi. Kampir choynakni cho‘g‘dan oldi — alla asta-sekin, choynak soviy borgan sari, jimib qoldi, xuddi men yozgandek. Keyin u quduq tomonga qo‘lini siltadi:

— Iching. Tuyalaringiz ham ichsin. Hammasi ichsin.

[Ko‘nikma oshdi: Naqsh tuzish, 8-daraja]

[Daraja oshdi: 23 → 24]

Kechasi kampir o‘zi gulxan yoqdi — kitob varaqlari bilan emas, saksovul shoxlari bilan. Tuyakashlar qaytib kelishgan, lekin gulxandan uzoqroq, tuyalarning yonida o‘tirishardi. Popuk meshdan chiqib, olovning yoniga, kampirning oyog‘i tagiga cho‘kdi. Kampir unga bir qaradi, hech narsa so‘ramadi, faqat «Suvlilar sovqotadi», deb, ro‘molining bir uchini uning yelkasiga tashladi.

— Mingqubbaga ketyapsizlar, — dedi u. Bu savol emas edi. — Men u yerni ko‘rmaganman. Meni ko‘rgan kampir ko‘rgan kampirdan eshitgan. Sakkiz yuz yil burun bu yer yashil edi, bolam. Bog‘lar, ariqlar, ming gumbaz. Ustalari juda aqlli edi. Shunchalik aqlliki, o‘lishni istamadi. O‘lmaydigan shahar istadi: gumbazi o‘zi tuzaladigan, devori o‘zi o‘sadigan, bog‘i o‘zi ekiladigan.

U cho‘pni olovga tashladi. Uchqunlar qizil osmonga uchdi.

— Ular naqshga «davom et» deyishdi, lekin «yetar» deyishni unutishdi.

Men choynakka qaradim. U cho‘g‘ yonida jim turardi.

— Naqsh davom etdi, — dedi kampir. — Gumbazni tuzatdi. Keyin toshni gumbaz qildi. Keyin suvni. Keyin bog‘ni. Keyin odamlarni. Qum — o‘sha shaharning qolgani. Har bir donasida naqsh izi bor. Uxlab yotibdi. Uning boshi — Ona tosh. Birinchi qator. Kim uni o‘rnidan ko‘tarsa, qumni uyg‘otadi.

Hamma jim edi. Faqat choynak ichida suv sovib, chirsillardi.

— Yana bir gap, — dedi kampir o‘tkinchi gapdek, esnab. — Sahroda niqob naqshlari erib ketadi. Qum ularni yoqtirmaydi. Shuning uchun bu yerga yolg‘onchilar kelmaydi. Kelsa — tez qaytadi.

Keyinroq, gulxan cho‘kib, cho‘g‘ga aylanganda, men uning so‘zlarini qayta-qayta aylantirardim. Niqob naqshlari erib ketadi.

Ikki yil oldin kutubxonada men Anvar domlaga birinchi marta tikilganimda oyna menga tinch, zerikarli satrlarni ko‘rsatgan edi. Kutubxona mudiri. Men o‘shanda xotirjam bo‘lgandim.

Anvar domla gulxanning narigi tomonida kitob o‘qib o‘tirardi. Cho‘g‘ uning yuzini pastdan yoritardi. Men unga qaradim. Bir. Ikki. Uch.

[Ko‘nikma oshdi: Kuzatish, 4-daraja]

[Kuzatish: Anvar Xattot]

Daraja47

UnvonQora K████

Sovuq. Avval barmoqlarimning uchi, keyin kaftlarim, keyin ko‘ksimning o‘rtasi. Oxirgi satr yarim o‘chgan edi, go‘yo kimdir uni qo‘pol barmoq bilan ishqalab tashlagan — lekin to‘liq emas. Qora K. Qora Kotib. Menga uchta harf va to‘rtta qora to‘rtburchak yetarli edi.

Eski sardoba. Niqobli boshliq. «Qutbiddinning shogirdi o‘qiy oladi. Unga tegmanglar. U hali kerak».

Kerak edi. Men unga zijni yozib berdim. Men unga joyni o‘qib berdim. Men...

Gulxanning chetida Qahhor domla o‘tirardi. U ham Anvar domlaga qarab turardi — men bir yarim yil gumon qilib yurgan odam, o‘n kundan beri Anvar domlaning soyasidek yurgan odam. Birinchi marta men uning ko‘zlarida nima borligini ko‘rdim. Bu nafrat emas edi. Bu kutish edi — uzoq, charchagan, yillar bo‘yi yegan kutish.

Kimdir yelkamga tegdi. Men sakrab tushishimga oz qoldi. Kampir yonimga engashgan edi — qachon kelganini sezmabman. Uning nafasidan eski qog‘oz va yantoq hidi kelardi. U temir tishlari orasidan shivirladi:

— Yoningdagi siyohqo‘ldan qora siyoh hidi keladi, bolam.

Gulxan ortida Anvar domla kitobidan boshini ko‘tardi. U menga qaradi va jilmaydi. Har doimgidek iliq. Har doimgidek mehribon.

— Men ham sendek edim, Aziz, — dedi u gulxan ortidan. — Kambag‘al, aqlli, hech kim tan olmagan. Sen menga ishonasanmi?

Men javob bera olmadim.