O‘n besh yosh va qizil chang

O‘n besh yoshga to‘lgan tongimda Afrosiyob qizil bo‘lib uyg‘ondi.

Hujra eshigini ochib, ostonada qotib qoldim. Kechasi shaharga chang tushgan edi — tishda g‘ichirlaydigan sariq sahro changi emas, mis qirindisidek qizg‘ish va undek mayin chang. U Ulug‘ madrasaning ayvonini, hovlidagi g‘isht yo‘lkalarni, tutning yarim yalang‘och shoxlarini yupqa qatlam bo‘lib qoplagan edi. Eng g‘alatisi tomlarda edi. Chang tekis yotmagan, kaftdek-kaftdek yulduzchalarga yig‘ilib olgan edi: sakkiz qirrali, o‘n ikki qirrali, har biri shunchalik to‘g‘riki, go‘yo tunda kimdir tomma-tom yurib, pergar bilan ishlab chiqqan.

Darvoza ortida mahalla bolalari chuvillashardi: devor ustidagi chang yulduzlarni kaftlariga olib, bir-birining yuziga puflashardi. Qarshidagi uyning derazasidan bir kampir boshini chiqardi, osmonga qaradi va «Bu qanaqa balo?!» deb, darchani taraqlatib yopdi. Hovli o‘rtasidagi favvora atrofida chang halqa-halqa bo‘lib yotardi — suvga tosh tashlaganda tarqaladigan to‘lqinlardek, faqat bu to‘lqinlar qotib qolgan edi. Yettita halqa. Sanadim.

Shunda oyna o‘zi ochildi. Men uni chaqirmagan edim.

[Diqqat: atrofda o‘zini yozuvchi naqsh aniqlandi]

[Holat oynasi]

IsmAziz

Yosh15

Daraja23

HP184/184

MP142/142

Kuch12

Epchillik15

Aql41

Ko‘nikmalarKulolchilik 4, Sir tayyorlash 3, Naqsh o‘qish 8, Naqsh chizish 5, Naqsh tuzish 7, Tuzatish 6, Yulduz hisobi 5, Temirga naqsh 3, Kuzatish 3, Shifo naqshi 2

UnvonlarYomg‘ir bolasi, Qutbiddinning shogirdi, Devni ozod qilgan, Afrosiyob tolibi, Kutubxona kalitdori, Igna egasi, Mehrjon g‘olibi

Birinchi qatorni uch marta o‘qidim. Qolganlari tug‘ilgan kunim uchun edi, shekilli: oynani kim yozgan bo‘lsa, u tabriklashni bilmasdi, lekin ogohlantirishni juda yaxshi bilardi.

O‘zini yozuvchi naqsh. Bir oy oldin bellashuv maydonida men shunday naqshning kichkina bolasini ko‘rgan edim: bitta chiziq ikkita bo‘lardi, ikkitasi — to‘rtta, to‘rttasi — sakkizta. Oldingi hayotimda buni «o‘zini chaqiradigan funksiya» derdik — o‘zini qayta-qayta ishga tushiradigan buyruq. To‘xtash sharti bo‘lmasa, u bir kechada butun tizimni yeb qo‘yadi. Mana, Afrosiyobning har bir tomida ham bitta naqsh bir kechada o‘zini ming marta chizib chiqibdi.

— Tug‘ilgan kuning muborak, jo‘ra, — dedi orqamdan Ravshan. U esnab, yengidan hali iliq somsa chiqardi va yarmini menga uzatdi. Keyin tomga qaradi, keyin osmonga — va somsaning qolgan yarmi og‘zida qotib qoldi. — Nega osmon qizil?

G‘arbda, hali oqarmagan osmon chetida, qizil dumli yulduz xira miltillab turardi. Mezondan beri u har kecha bir oz kattalashardi.

— Bilmayman, — dedim. Bu yolg‘on emas edi. Lekin haqiqat ham emas edi.

Tush payti hovliga bir tolib yugurib kirdi va nafasini rostlamay qichqirdi:

— Sahro darvozasida jinni cholni ushlashibdi! Eshak mingan! O‘zini madrasaning mudarrisiman deydi!

Qanday yugurganimni eslamayman. Faqat Naqshmaydonni kesib o‘tayotganimda yonimda Layloning qo‘ng‘iroqchalari jiringlaganini va orqadan Mirshodning ovozi kelganini eslayman: «Kulol, madrasa hovlisida chopish qoidaga zid ekanini sizga eslatib qo‘yay!» U buni biz bilan barobar chopib kelayotib aytdi.

Darvoza ostida ikki qorovul eshakning jilovidan tortardi. Eshak — kulrang, qari, bir qulog‘i osilgan — joyidan jilmasdi. Uning ustida, qizil changga belangan eski to‘q ko‘k to‘nda, oq soqolining uchi siyohdan ko‘kargan uzun, ozg‘in chol o‘tirardi. Xurjundan kichkina kaltakesak boshini chiqarib, olomonga bepisand qarab turardi.

Hulkar. Mudarris. Domla.

— Surgunlarga shaharga kirish man etilgan, bobo, — dedi qorovullardan biri. — Qonun — qonun.

Nozir Sobir eshitsa, quvonchidan yana ham ko‘proq terlardi.

Domla hassasini eshakning bo‘yniga uch marta chertdi va qorovulga emas, osmonga qaradi.

— Qizil dumli yulduz, — dedi u, ovozini ko‘tarmay, lekin butun darvoza eshitadigan qilib. — Oxirgi marta u Mingqubba qulaganda ko‘ringan. Eski zijlarda yozilgan. Men zijni yolg‘on gapirmasin deb o‘lchaganman. Sizlar esa meni darvozada ushlab turibsizlar.

Olomon g‘ovur-g‘uvur qildi. Kimdir «Mingqubba — buvilarning ertagi-ku» dedi, kimdir kuldi. Qorovul jilovni qattiqroq tortdi.

— Qo‘yib yuboring! — dedim men olomonni yorib. Ovozim, bu kuzda o‘n besh yoshlilarning ovozi qanday qilsa, xuddi shunday qildi: eng muhim joyda xo‘rozdek chiyillab ketdi. — U mening ustozim!

— Ustozing bo‘lsa, sen ham u bilan chiqib ket, xo‘rozcha.

Shunda orqamizdan past, xirillagan ovoz keldi:

— Men kafilman.

Olomon ikkiga bo‘lindi. Qahhor domla — baland, yelkador, chakkasidan iyagigacha cho‘zilgan chandig‘i bilan, chap qo‘lida o‘sha qora qo‘lqop — darvoza tagiga keldi va qorovulga bir qaradi, xolos. Qorovul jilovni qo‘yib yubordi, go‘yo u qo‘lini kuydirgandek.

Men ahmoqdek turib qoldim. Ichimda bir yarim yildan beri bitta qator ishlab turardi: «Agar Qahhor bo‘lsa — demak, dushman». Hozir bu qator xato berdi. Qora Kotib nega surgun qilingan mudarrisga kafil bo‘ladi? Men xatoni tuzatish o‘rniga, ustiga yamoq yopishtirdim: «Dushmaningni yaqin tut, deydilar. U domlani kuzatmoqchi». Oldingi hayotimda boshqalarning kodidagi bunday yamoqlarni ko‘rsam, jahlim chiqardi. O‘zimnikini sezmadim.

Domla eshakdan tushdi, Qahhorga qisqagina bosh irg‘adi — xuddi kecha ko‘rishgandek — va nihoyat menga, keyin yonimga qaradi.

Laylo butun yo‘l bo‘yi — madrasadan darvozagacha — tinmay gapirgan edi: domlaning jadvallari haqida, Qutb zijidagi Hulkar haqida, onasining karvonlari haqida. Endi u og‘zini ochdi — va hech narsa demadi. Qo‘ng‘iroqchalari ham jim edi.

Laylo birinchi marta jim qoldi. Men buni yozib qo‘ydim.

— Sayyora xonimning qizimisan? — dedi domla, uning qo‘lidagi kumush astrolyabiyaga ko‘z tashlab. — Onangning karvonlari mening jadvallarim bilan yurardi. Hali ham yurishsa kerak — boshqa to‘g‘ri jadval yo‘q.

Laylo bosh irg‘adi. Keyin yana bir marta. Keyin menga qaradi — ko‘zlarida yosh bor edi, lekin kimdir buni sezib qolmadimi, deb atrofga o‘qrayib chiqdi. Mirshod esa oldinga chiqib, chiroyli ta’zim qildi. Tarxonlar surgunlarga ham ta’zim qilishni bilar ekan.

Kengash uzoq cho‘zilmadi. Men eshik tirqishidan ko‘rib turdim: Sadriddin hazratlari oppoq sallasi ostida yuzi ham oppoq bo‘lib, kumush qalamini stolga qo‘yib-olib o‘tirardi.

— Biz, — dedi u nihoyat, har bir so‘zni tishlari orasidan sug‘urib olayotgandek, — chang sababli... vaqtincha... Mavlono Qutbiddinning shaharda qolishiga yo‘l qo‘yamiz. Mudarris Qahhorning nazorati ostida. Yulduz madrasaning orqasidagi hujrada.

Taq-taq. Suhbat tugadi.

Yulduz madrasa orqasidagi hujra shunchalik kichkina ediki, domla kirganda boshi shipga tegay dedi. U hech narsa demadi: xurjunni tokchaga qo‘ydi, Mudarrisni kitoblar orasiga qo‘yib yubordi va derazani ochdi. Derazadan g‘arb ko‘rinardi.

Eshik taqilladi. Ko‘zoynagi burnining uchiga tushgan, qo‘lida choynak bilan Mudarris Hilola kirdi. U choy quyib, piyolani domlaga uzatdi — va birdan qushdek kulib yubordi, keyin shu kulgi o‘rtasida yig‘lab yubordi. Ko‘zoynagini yechib, yengi bilan artdi.

— Yigirma to‘rt yil, Qutbiddin.

— Yigirma to‘rt yil va yigirma olti kun, — dedi domla. — Choyingga tuz tushyapti, Hilola. Menga shakarlisini ber.

Hilola yana kulib yubordi va uning yelkasiga mushtladi. Men birinchi marta ustozimning kimgadir do‘st bo‘lganini ko‘rdim. Bu g‘alati edi — yulduzning ham onasi borligini bilib qolgandek.

Mudarris kitoblar orasidan sudralib chiqdi, yengimdan kaftimga o‘rmaladi va sovuq qornini kaftimga bosib, ko‘zlarini yumdi. Meni tanigan edi.

— Maqtanma, — dedi domla. — U seni sog‘inmagan. U hech kimni sog‘inmaydi. Ikkovimiz shunaqamiz.

Keyin u menga o‘girildi. Hassasi bilan polni bir chertdi — gapirishdan oldin doim shunday qilardi — va meni boshdan-oyoq o‘lchab chiqdi. Oxirgi marta u meni o‘tgan yilning yozida, minorada ko‘rgan edi.

— Bo‘ying cho‘zilibdi, — dedi u. — Aqling ham cho‘zildimi — ko‘ramiz.

Kechqurun domla kutubxonani ko‘rmoqchi bo‘ldi. Qahhor domla yo‘lak boshida devorga suyanib qoldi — go‘yo o‘sha yerda o‘sib chiqqan. Men esa ergashdim: ustozim qirq ming kitobni ko‘rganda qanday yuz qilishini ko‘rgim kelardi.

U kitoblarga qaramadi.

O‘qish zalining oxirida, chiroq yonida Anvar domla yirtilgan varaqni yelimlab o‘tirardi. Eski qog‘oz va baliq yelimining hidi. Siyohdan qoraygan barmoq uchlari. Lab burchagidagi kichkina siyoh dog‘i. U boshini ko‘tardi — va qalami qo‘lida to‘xtab qoldi.

Zal jim bo‘ldi. Chiroq pilikining chirsillashi eshitilardi.

— Ustoz, — dedi Anvar domla.

— Anvar.

— Siz qaribsiz.

— Sen esa — yo‘q. — Domla boshini bir oz qiyshaytirdi. — Qiziq.

Havo og‘irlashdi — yozda chaqmoq chaqishidan oldin bo‘ladigandek. Bilagimdagi tuklar tikka turdi. Ikkovi ham jilmayib turardi, lekin ikkovining jilmayishi ham men bilmaydigan bir tilda yozilgandek edi.

Anvar domla o‘rnidan turdi, qo‘lini ko‘ksiga qo‘ydi va menga iliq nigoh tashladi:

— Aziz — ajoyib shogird. Siz yaxshi o‘qitgansiz.

— Bilaman, — dedi domla. — Men hammani yaxshi o‘qitaman. Shuning uchun qo‘rqaman.

U o‘girilib, zaldan chiqib ketdi. Men Anvar domlaga qaradim. U yelka qisib, «Qariyalar-da...» degandek jilmaydi va yana yelimiga qaytdi. Men ham jilmaydim. Keyinchalik o‘sha jilmayishni eslasam, ichim muzlab ketardi.

Kechasi Yulduz madrasaning tomiga chiqdim. Turon odati bor: tug‘ilgan kuningda quyosh botgach, birinchi ko‘rgan yulduzingga tilak aytasan. Men kun bo‘yi buni unutib yurgan edim, endi esa kech bo‘lgan edi: g‘arbda hammadan oldin o‘sha qizil dumli yulduz yongan edi. Unga tilak aytmadim. Sharqqa o‘girilib, Hulkarni topdim va uning yonidagi xira, o‘jar yulduzchani qidirdim.

Zinadan qadam tovushlari keldi — sanalgan qadamlar.

— O‘ttiz to‘qqiz, — dedi domla tomga chiqib. — Minoramnikidan ellik sakkizta kam. Afrosiyob dangasa bo‘lib qolibdi.

U yonimga o‘tirdi va uzoq jim turdi. Qizil chang tomga sekin, ko‘rinmas yomg‘irdek tushardi — kaftimni ochsam, unda mitti yulduzchalar yig‘ilardi.

— Sen Mingqubba yozuvini kimgadir o‘qib berdingmi?

Men qotib qoldim. Men unga lavha haqida hech qachon — na xatda, na minorada — og‘iz ochmagan edim.

— Siz... qayerdan bilasiz?

— Men u lavhani o‘ttiz yil oldin ko‘rganman. O‘qiy olmaganman. Sen o‘qiy olasan — ko‘zingdan ko‘rinib turibdi. — U hassasini tomga chertdi. — O‘qib berdingmi?

— Hali... — Men yutindim. — Hammasini emas.

— Hech kimga o‘qib berma. Hech kimga.

Qish kelishi bilan Anvar domla bilan lavhani birga o‘qishga va’da bergan edim. U menga kitob, ish va chiroq bergan; kengashda men uchun ovoz bergan; hech qachon menga ovozini ko‘tarmagan. Ustozim esa yillar bo‘yi jim yurib, bir kun eshak minib kelgan-u, endi «Hech kimga» deyapti.

Men o‘n besh yoshda edim. O‘n besh yoshlilar esa buyruqni sababsiz yutmaydi.

— Nega? — dedim. — Sababini ayting.

Domla menga qaradi. Uning och kulrang ko‘zlarida qizil yulduz aks etib turardi. U og‘zini ochdi.

U yana jim qoldi. O‘shanda birinchi marta ustozimdan jahlim chiqdi — va ertasi kuni kechqurun kutubxonaga, Anvar domlaning oldiga bordim.