Sovuq ko‘za

Qish Sariqqumga qum bilan keldi. Shamol sahrodan qumni haydab kelib, eshik tirqishlaridan, deraza qog‘ozlari ostidan kiritar, nonga ham, choyga ham, hatto tushlarimga ham qo‘shib qo‘yardi. Onamning belidagi ipda uchta yangi tugun paydo bo‘ldi — kuzgi karvonlar kam kelgan, ko‘zalar sotilmagan edi. Onam tugunlarni tez-tez ushlab qo‘yar, har gal yuzi biroz qorayardi.

Men esa oynani sinardim.

Oyna savolga javob bermasdi: kechalari ichimda «Sen kimsan?», «Seni kim yozgan?» deb so‘rardim — satrlar indamay osilib turaverardi. Boshqalarni ko‘rsatmasdi: Sanjarga ham, buvimga ham tikilib «Oyna» deb o‘yladim — yana faqat o‘zimniki chiqdi. U faqat men biror narsa o‘rganganimda o‘zgarardi, o‘shanda ham indamay, tushuntirishsiz. Birinchi kuni oxirida turgan kichkina sakkiz qirrali yulduzcha esa boshqa ko‘rinmadi. Toshkentda bunaqasini «qo‘llanmasiz tizim» derdik: tugmalari bor, lekin qaysi tugma nima qilishini hech kim yozib qo‘ymagan.

Otam qish bo‘yi meni charxga o‘tqazdi. «Loy shoshganni sevmaydi», — derdi u kuniga o‘n marta, men esa kuniga o‘n marta shoshardim. Lekin chilla oxiriga borib ko‘zalarim yupqa, devorlari tekis chiqa boshladi. Bir kuni otam mening ko‘zamni chertib, jarangini tingladi va hech narsa demadi. Otamning hech narsa demasligi — maqtov edi. O‘sha kechasi oynadagi «Kulolchilik» qatori indamay o‘zgarib qoldi.

Bilganlarimni va bilmaganlarimni loy taxtachaga cho‘p bilan yozib, ko‘rpacham ostiga yashirdim:

Qilinadigan ishlar: 1. Naqsh nima? 2. Oynani kim yozgan? 3. Oyimga har kuni «yaxshi ko‘raman» deyish.

Birinchi ikkitasiga qo‘lim yetmasdi. Uchinchisi oson ko‘rindi.

Ertasi tongda onam tandir oldida non yopayotgan edi. Yuzi olovdan qizargan, yenglari tirsagigacha shimarilgan, qo‘lida yostiqchaga tortilgan xamir. Men yoniga borib, bir nafas oldim va aytdim:

— Oyijon, sizni yaxshi ko‘raman.

Xamir yostiqchadan sirg‘alib, to‘g‘ri kulga tushdi.

— Nima sindirding? — dedi onam.

— Hech narsa...

— Voy, o‘lmasam! Qaysi ko‘za? Otangning ko‘zalarimi? Bolam-ey, rostini ayt. Hisobla-chi, nechta?

U kulga botgan xamirni tashlab, to‘g‘ri soyabonga yugurdi va ko‘zalarni sanab chiqdi. Ikki marta. Hammasi butun edi. Qaytib kelib, menga uzoq, gumonsirab qaradi, keyin indamay tandirdan birinchi uzilgan, eng qarsildoq nonni olib, qo‘limga tutqazdi.

Men nonni chaynab turib tushundim: onam «men ham» deyishni bilmaydi. U buni non bilan aytadi. Uchinchi bandning yoniga kichkina izoh qo‘shdim: «Ehtiyot bo‘lib. Ko‘zalar sanalgan kuni emas».

1136-yil, Savr oyi. Bahor sahroga qisqa va shamolli bo‘lib keladi — lekin karvonlar bilan keladi.

O‘sha tong Qumbuloq karvonsaroyiga Afrosiyobdan birinchi bahorgi karvon kirdi. Biz Sanjar bilan darvoza yonidagi devorga chiqib olgan edik. Sanjar mendan sakkiz oy katta, lekin o‘zini sakkiz yil katta tutardi: bo‘yi mendan bir qarich baland, bo‘ynida sopqon osig‘liq, cho‘ntagi tosh bilan to‘la.

— Qara, — dedi u, oyog‘ini devordan osiltirib. — Katta bo‘lsam, xuddi shunaqa karvonni qo‘riqlayman. Qilichim bo‘ladi. Devni chopadigan.

— Dev qanaqa bo‘ladi? Sen ko‘rganmisan?

— Ko‘rmaganman. Ko‘rsam, chopaman.

Qirqqa yaqin tuya birin-ketin darvozadan kirib kelardi. Bo‘yinlaridagi qo‘ng‘iroqlar har xil ovozda jaranglar, butun hovli jun, chang, teri va quruq tezak hidiga to‘lib ketdi. Tuyakashlar baqirar, tuyalar sarg‘ish tishlarini ko‘rsatib bo‘kirar, kimdir kimgadir xurjun otardi.

Hovuz yonida esa karvonning suvchisi ishga kirishdi. Suvchi Bobomurod degan ozg‘in chol edi, bir ko‘zi oq, go‘yo ichiga sut quyib qo‘yilgandek. U quduq yonidagi qumni kafti bilan tekisladi, tayoqcha oldi va chiza boshladi: avval katta doira, uning ichiga oltiburchak, oltiburchakning har burchagiga — kichkina tugun. Oltita tugun. Keyin engashib, naqshning qoq o‘rtasiga sekin pufladi.

Men nafasimni ichimga yutdim.

Qumdagi chiziqlar menga shunchaki chiziq bo‘lib ko‘rinmadi. Ular gapirardi. Doira — ushlab tur. Oltiburchak — suv. Tugunlar — oltita «agar». Agar pastda suv bo‘lsa — nur. Bu bezak emas edi. Bu gap edi: tuzilishi bor, boshi va oxiri bor, xuddi men Toshkentda yillar davomida yozgan buyruqlardek. Oddiy shart: agar suv bo‘lsa — yon.

Naqshning bir chekkasi, quduqdan uch qadam narida, xira ko‘k yondi. Suvchi o‘sha joyni tayoqchasi bilan belgiladi va tuyakashlarga qo‘l siltadi: «Shu yerni qazinglar, suv yaqin».

Ko‘z oldimda bitta satr lip etib yondi.

[Yangi ko‘nikma: Naqsh o‘qish, 1-daraja]

— Nima deb shivirlayapsan? — Sanjar menga shubha bilan qaradi.

— Hech narsa, — dedim. — Sanayapman.

Peshinda uyda og‘ir jimjitlik cho‘kdi.

Onam bozordan qaytgan edi, savatidagi ko‘zalar kamaymagan. U savatni ayvonga qo‘ydi va ro‘molini yechmay o‘tirdi.

— Olishmadi, — dedi u otamga. — Bittasini ham. Karvonboshi aytadi: «Opa, sizning ko‘zangizda suv sahroda uch kunda choydek qaynaydi».

Otam indamay loyini ezardi.

— Afrosiyob ko‘zalarini olishdi, — davom etdi onam. — Yelkasiga kaftdek ko‘k koshin yopishtirilgan, madrasaning muhri bosilgan. Suvni sovuq tutarmish. Bizniki uch pul, uniki o‘n besh. Besh baravar! Va baribir olishdi.

U belidagi ipni qo‘liga oldi va unga yana bitta tugun bog‘ladi. To‘rtinchisini. Tugunni tortib tarang qilganda, barmoqlari biroz titradi. Keyin, odaticha, qulog‘idagi sirg‘alarini — ichida ko‘k ko‘zmunchoq yaltiragan kichkina oltin yulduzchalarni — ushlab qo‘ydi, go‘yo ular hali o‘z joyida ekanini tekshirgandek.

Men ayvon chetida tizzamni quchoqlab o‘tirgancha, ichimda bitta jumlani takrorlardim:

«Men ham qila olaman».

Ertalab men suvchining naqshini o‘qigan edim. Oltiburchak — suv. Uchburchak — otamning xumdonidan bilaman — issiqlik. Agar oltiburchak suvni ushlasa, uchburchaklar esa issiqni tashqariga haydasa...

Uch kecha men kulolxonada loy chiroq yonida o‘tirdim.

Soyabon ostida sotilmagan pishgan ko‘zalar qatori turardi. Burchakdagi xumchada qizil angob — bezak chizish uchun suyultirilgan loy — bor edi; otam uni kamdan-kam ishlatardi, chunki kambag‘al karvonchiga bezak kerak emas. Men bitta ko‘zaga suv to‘ldirdim, qamish cho‘pni angobga botirib, uning yelkasiga kamar chiza boshladim.

Bu naqshni o‘zim tuzardim — birinchi marta. O‘rtasida oltiburchak: suv. Uning atrofida tashqariga qaragan kichkina uchburchaklar halqasi: issiqni haydaydi. Va bularning hammasi ko‘zaning yelkasini aylanib chiqadigan takror bo‘lsin — bir xil bo‘lak qayta-qayta, kamar bo‘lib. Chetdan qaragan odam uni oddiy bezak deb o‘ylaydi. Ichida esa — buyruq.

Oxirgi bo‘lakni tugatib, kamarning o‘rtasiga sekin pufladim.

Naqsh ko‘k yondi. Ko‘za uxlab yotgan mushukdek sekin «nafas oldi». Qo‘limni tekkizdim — salqin. Keyin sovuq. Keyin muzdek. Yelkasida oq qirov paydo bo‘lib, pastga o‘rmaladi, ichidagi suv g‘ichirlab qota boshladi — va ko‘za «tars» etib yorildi. Yoriqdan muz bo‘lagi chiqib turardi. Polga, chiroq atrofiga oppoq qirov yoyilib ketdi.

Bahorda. Sariqqumda. Otamning kulolxonasida.

Bir lahza qotib turdim. Keyin — vahima. Supurgini olib, muzni, siniqlarni, qirovni loy chuquriga shunday supurdimki, umrimda hech narsani bunchalik tez qilmaganman. Otam uyda uxlardi, tong otishiga hali ancha bor edi, loy chuquri esa hamma narsani indamay yutib yubordi.

Keyin chiroq yoniga cho‘kib, peshonamdagi terni artdim va ichimdagi yigirma yetti yoshli dasturchi charchagan ovoz bilan dedi: «Cheksiz sikl. Klassika. Yetti yoshda ham, yigirma yettida ham».

Takrorni cheklamagan edim. Kamar aylanaverdi, aylanaverdi — va sovutaverdi. Suv yetarlicha sovudimi, yo‘qmi — naqsh bilmasdi, chunki men unga so‘rashni o‘rgatmagan edim.

Ikkinchi ko‘zada kamarning ustidan va ostidan ingichka, tekis chiziq tortdim — hoshiya, ya’ni «shu yergacha». Kamarning oxiriga esa kichkina tugun qo‘shdim — «agar». Agar suv sovuq bo‘lsa — to‘xta. Qo‘lim titrardi. Pufladim.

Naqsh yondi, bir oz yonib turdi — va jimgina so‘ndi. Qo‘limni ko‘zaga tiqdim. Suv chuqur quduqnikidek sovuq edi. Muz yo‘q. Qirov yo‘q. Faqat sovuq, toza, tishni zirqiratadigan suv.

[Yangi ko‘nikma: Naqsh tuzish, 1-daraja]

[Diqqat: bu ko‘nikma Turon kitoblarida qayd etilmagan]

[Daraja oshdi: 1 → 2]

«Turon kitoblarida qayd etilmagan». Men bu qatorni uzoq o‘qidim, keyin ho‘l barmoqlarim bilan ko‘zimni ishqab, yana o‘qidim. Demak, bu yerda naqsh tuzishmaydi. Faqat ko‘chirishadi.

Keyingi ikki kechada yana o‘n bittasini chizdim. Har kamardan keyin nafasim ozayib borar, oxirgi ko‘zalarda boshim aylanib, qo‘lim cho‘pni zo‘rg‘a ushlardi. Uchinchi kechaning oxirida o‘n ikkita ko‘za soyabon ostida saf tortib turardi — yelkalarida qizil kamar, ichlarida sovuq suv. Tong oqarib kelardi.

[Holat oynasi]

IsmAziz

Yosh7

Daraja2

HP42/42

MP3/12

Kuch3

Epchillik5

Aql22

Ko‘nikmalarKulolchilik 2, Naqsh o‘qish 1, Naqsh tuzish 1

UnvonlarYomg‘ir bolasi

Men nafas qatoriga qarab, uni xumdon tagida so‘nib borayotgan so‘nggi cho‘g‘ deb tasavvur qildim — va shu yerning o‘zida, angob xumchasining yonida uxlab qoldim.

Meni otamning jimligi uyg‘otdi.

U soyabon ostida, o‘n ikkita ko‘zaning qarshisida turardi. Bittasidan kosaga suv quyib ichdi. To‘xtadi. Yana ichdi. Keyin uzoq jim turdi — shunchalik uzoqki, uxlagan bo‘lib yotishni davom ettirish kerakmi, yo‘qmi, bilmay qoldim.

Otam yo‘g‘on, yorilgan barmog‘i bilan kamarni sekin siladi: uchburchaklar ustidan, oltiburchak ustidan, hoshiya ustidan — ko‘zi ojiz odam yozuvni barmog‘i bilan o‘qigandek.

— Chiroyli bezak, — dedi u nihoyat, menga qaramay. — Faqat... bunaqasini hech kimda ko‘rmaganman.

Men nafas olmay kutdim. Savol kelishini kutdim. Savol kelmadi. Otam devordagi qoziqdan tamg‘asini oldi, qizil bo‘yoqqa botirdi, har bir ko‘zani chertib jarangini tingladi va birin-ketin har birining tagiga bosdi: doira, nuqta, to‘lqin. O‘n ikki marta.

Onam suvni tatib ko‘rib, qoshlarini ko‘tardi. Otamga qaradi. Otam loyini ezishda davom etdi. Onam menga qaradi. Men ko‘zalarga qaradim.

— Bezak bo‘lsa — bezak-da, — dedi onam va to‘qqiztasini savatlarga joylay boshladi. — Uchtasi uyda qoladi. Karvon ertaga ketadi, bugun bozor.

Guzarda onam o‘zining eng qo‘rqinchli savdo ovozini ishga soldi. Karvonchilar avval kulishdi, keyin suvni tatishdi, keyin kulmay qo‘yishdi. Tush bo‘lmasdan sakkizta ko‘za oddiy narxdan ikki baravar qimmatga sotildi. Onam har bir tangani tishlab ko‘rardi. Keyin belidagi ipdan ikkita tugunni yechdi — sekin, barmoqlari bilan silab, go‘yo eski qarzni emas, eski yarani bog‘lagan latta bog‘ichni yechayotgandek.

Men uning yonida bo‘sh savatlarni taxlab o‘tirardim. Shunda ustimizga soya tushdi.

Eshak yetaklagan chol edi — uzun bo‘yli, ozg‘in, oppoq soqoli ko‘kragiga tushgan, uchi negadir ko‘kimtir. Beliga mis asbob osilgan: yassi, dumaloq, ustida mayda chiziqlar va aylanadigan millar. Egnidagi to‘q ko‘k to‘n eski, yamoqli, lekin qachonlardir qimmat bo‘lgani bilinib turardi. U salom-alikni ham unutib, oxirgi ko‘zani qo‘liga oldi, barmog‘i bilan chertdi va kamarga tikilib qoldi.

U ko‘zani uzoq aylantirdi. Bir marta. Ikki marta. Barmog‘i hoshiya ustida to‘xtadi — aynan tugun turgan joyda.

Chol ko‘zani quyoshga tutdi va onamga emas, to‘g‘ri menga qaradi:

— Bu naqshni kim chizgan?