Yulduzlar darsi

Aqrabning sakkizinchi kechasi Yulduz madrasaning tomi shunchalik sovuq ediki, astrolyabiyaning misi barmoqlarimga yopishib qolardi. Ulug‘ madrasa bilan Yulduz madrasaning qo‘shma darsi edi: bir tomonda naqsh ko‘chiradiganlar, bir tomonda yulduz sanaydiganlar, o‘rtada esa Mudarris Hilola.

U oltmishlarga borib qolgan, kichkina, qushdek chaqqon ayol edi. Ipga osilgan ko‘zoynagi burnining uchida turar, kulganda esa chindan ham chumchuqqa o‘xshab chug‘urlardi.

— Juft-juft bo‘linglar, bolalarim, — dedi u. — Bu kecha Temirqoziqning balandligini o‘lchaysizlar va Hulkar ufqdan chiqqan paytni belgilaysizlar. Ertaga yana. Ikki kechada bir xil chiqsa — to‘g‘ri o‘lchagansizlar. Bir xil chiqmasa — osmon aybdor emas.

Toliblar juftlasha boshladi: zodagonlar zodagonlar bilan, Yulduz madrasaning qizlari qizlar bilan. Mening atrofimda, xuddi charxdagi ko‘za atrofidagi bo‘shliqdek, hech kim yo‘q edi. Besh haftadan beri men bu bo‘shliqqa ko‘nikib qolgandim.

Keyin mis qo‘ng‘iroqchalar jiringladi.

— Men kulol bilan bo‘laman, — dedi Laylo Mudarris Hilolaga, menga qaramasdan. — Hech bo‘lmasa u gapni tinglaydi.

Men uni karvonsaroy tomidan va sinov kechasidagi «Jim, Kulolcha!»dan tanirdim, lekin yaqindan birinchi marta ko‘rib turardim. Sochi o‘ttizta mayda o‘rim edi — keyinroq sanab chiqdim — va har bir o‘rimning uchida mis qo‘ng‘iroqcha osilgan, shuning uchun u yurganda kichkina karvon kelayotgandek tovush chiqarardi. O‘ng qo‘lining barmoqlari siyohdan ko‘kargan, egnida qizlar kiymaydigan kalta kamzul va keng shalvor, bo‘ynida mis astrolyabiya-tumor. Qo‘ltig‘ida chetlari yeyilgan daftar.

— Temirqoziq bu yerda o‘ttiz to‘qqiz daraja-yu qirq daqiqada turadi, — dedi u, astrolyabiyani qo‘limdan olib. — Sizda boshqa chiqsa — xato sizda, osmonda emas. Hulkar kech kirgach ikki soat-u o‘n ikki daqiqada chiqadi. Siz qum soatini ushlab turasiz. Qo‘lingiz titramaydimi?

— Kulolning qo‘li titramaydi, — dedim men.

— Unda nega sinovda pergar oldingiz? Butun madrasa biladi.

Men javob topolmadim. U pastki labini tishladi — kulgisini yashirish uchun, deb o‘yladim.

Birinchi o‘lchovda men qum soatini ikki nafas kech ag‘dardim. Laylo buni ko‘zining qiri bilan ko‘rdi.

— Ikki soniya, — dedi u. — Ikki soniya — sahroda yarim chaqirim. Yarim chaqirim — quduqni ko‘rmay o‘tib ketish. Quduqni ko‘rmay o‘tib ketish — o‘lim. Siz hozirgina bitta karvonni o‘ldirdingiz.

— Sabr tagi — sariq oltin, — dedim men, o‘zimni oqlab.

— Maqol — hisobsiz odamning hisobi. — U qum soatini qo‘limdan olib, o‘zi ag‘dardi. — Yana bir marta.

Ikkinchi o‘lchovda men soniyalarni yuragimning urishi bilan sanadim va u bir marta ham gapirmadi. Men buni maqtov deb qabul qildim.

O‘lchovdan oldin astrolyabiyaning shkalasini tekshirish kerak edi, buning uchun taxtachaga aylana chizdim. Xaltachamdan pergarni chiqarib, uchini taxtaga qadadim va bir aylantirishda doirani yopdim.

Laylo qotib qoldi. Qo‘ng‘iroqchalari ham jim bo‘ldi.

— Bu... — U pergarni qo‘limdan deyarli yulib oldi va chiroqqa tutdi. Bir oyog‘ida yulduz turkumlari, ikkinchisida raqamlar, boshida Temirqoziq shaklidagi kumush boshcha. — Bu Qutb pergari-ku! Qutbiddin domlaning pergari!

— Siz qayerdan bilasiz?

— Qayerdan bilaman? — U menga go‘yo ikki qo‘shuv ikki besh bo‘ladi deganimdek qaradi. — Onamning karvonlari yigirma yil Qutbiddin domlaning jadvallari bilan yurgan! Madrasa zijida Hulkar to‘rt daqiqa kechikadi, Cho‘lpon yarim darajaga adashadi. Uning jadvallari esa bir marta ham yolg‘on gapirmagan. Bir marta ham! Qo‘chqor tog‘a aytadi: karvonchilar uning ismini aytishdan oldin qo‘lini ko‘ksiga qo‘yishadi. Bu yerda esa uning ismini aytsangiz, Sadriddin hazratlari qalamini ikki marta taqillatadi.

— Men uning shogirdiman, — dedim.

Laylo menga uzoq qaradi. Keyin juda sekin, xuddi osmondan yangi yulduz topgandek:

— Siz u bilan gaplashgansiz. Har kuni.

— Besh yil. Minorada. To‘qson yetti pog‘ona.

— Men uni bir marta ko‘rishni orzu qilaman, — dedi u va darhol qizarib ketdi, go‘yo ortiqcha raqam aytib qo‘ygandek. Keyin nigohi pastga, belimdagi xaltachaga tushdi. — To‘xtang. Bu nima?

— Xaltacha. Opam tikkan.

U cho‘kkalab, kashtadagi yulduzlarni barmog‘i bilan sanab chiqdi. Qo‘ng‘iroqchalari yana jiringlay boshladi, endi tez-tez.

— Yettita yirik, oraliqlari... mana bu burchak... — U boshini ko‘tardi. — Opangiz yulduz xaritasini tikibdi! Bu Hulkar! Har bir yulduzi o‘z joyida!

Men kulib yubordim. Nodira opam umrida astrolyabiyadan qaramagan. U shunchaki «chiroyli nuqtalar» tikkan edi — yozda tomda yotib, tepasidagi osmondan ko‘chirib.

— Chiroyli nuqtalar ham hisobga bo‘ysunadi, — dedi Laylo jiddiy. — Opangizga ayting: u — yulduzchi.

Hulkar chiqqach, Laylo daftarini ochib nimanidir yozdi. Yelkasi osha qaradim: yulduzlar ro‘yxati, har birining yonida ism. «Qo‘ng‘iroq». «Onamning ko‘zi». Hulkarning yonidagi xira bir nuqta qarshisida esa hozirgina yangi ism paydo bo‘ldi: «Kulolcha».

— Bu yulduzning nomi bormi? — so‘radim.

— Endi bor. — U menga qaramadi. — Xira, lekin o‘jar. Sizga o‘xshaydi.

Men nima deyishni bilmay, unga tikilib qoldim. Bir soniya. Ikki. Uch. Va ko‘z oldimda, xuddi kimdir xira-ko‘k sham yoqqandek, satrlar ochildi.

[Ko‘nikma oshdi: Naqsh o‘qish, 6-daraja]

[Yangi ko‘nikma: Kuzatish, 1-daraja]

[Kuzatish: Laylo]

Daraja13

Yulduz hisobi7

???[Yopiq]

Men boshqa odamning oynasini birinchi marta ko‘rardim. Uning yulduz hisobi menikidan ancha baland edi — bunga hayron bo‘lmadim. Meni oxirgi qator hayron qoldirdi. Oyna olti yildan beri menga hamma narsani ko‘rsatib kelardi — qo‘llanmasiz, lekin halol. Endi esa birinchi marta bitta qatorni qulf osilgan sandiqdek yopib qo‘ydi. Oldingi hayotimda bunaqasini «ruxsat yo‘q» derdik: fayl bor, nomi bor, lekin ochib bo‘lmaydi.

— Nimaga tikilyapsiz? — dedi Laylo.

— Hulkarga, — dedim.

— Hulkar u yoqda.

Shu payt narvon g‘ichirladi va tomga ikki piyola choy ko‘targan Ravshan chiqib keldi. U qo‘shma darsga kechikkan edi, chunki yo‘lda oshxonaga kirib o‘tgan edi. Men unga ham, bexosdan, uch soniya qaradim.

[Kuzatish: Ravshan]

Daraja11

Shifo naqshi4

HolatOch

O‘zimni tutolmadim. Kulgi ichimdan qaynab chiqdi va tomdagi hamma boshini burdi.

— Tolib! — Mudarris Hilola ko‘zoynagini burnidan ko‘tardi. — Yulduzlar kulgini yoqtirmaydi. Ular o‘zlarini masxara qilishyapti deb o‘ylashadi.

— Kechirasiz, domla, — dedim. — Men... choyga kuldim.

Ravshan piyolalarga qaradi, keyin menga, keyin yana piyolalarga — va har ehtimolga qarshi birini o‘zi ichib qo‘ydi.

Aqrabning to‘qqizinchi kuni men o‘n uchga to‘ldim. Afrosiyobda buni hech kim bilmaydi, deb o‘ylagandim. Ertalab uydan xat kelgan edi — Nodira opam yozgan, onam aytib turgan: «Bolam, o‘n uchga to‘lyapsan, sovuq qotib yurma, ovqatni vaqtida ye...» va yana uch qator ovqat haqida. Oxirida, Nodira opamning o‘z qo‘li bilan, mayda qilib: «Buving sochingni tarab yursin, deyapti. Men esa — sog‘indik, deyapman». Xatni tokchaga qo‘yib, darsga ketgandim.

Kechqurun o‘lchovning ikkinchi kechasiga chiqayotganimda narvon tagida Ravshan kutib turardi. Qo‘lida somsa, somsaning tepasiga esa yonib turgan ingichka sham tiqilgan edi.

— Tug‘ilgan kuning muborak, jo‘ra! — dedi u. — Xatni men o‘qimadim. U o‘zi ochilib qolgan ekan. Men shunchaki qaradim. Ikki marta.

— Sham somsaning ichiga oqyapti, — dedim men.

— Bilaman. Bu — yangi somsa. Shamli somsa. Otamga aytaman, bozorda talash bo‘ladi.

Tomda meni yana bir sovg‘a kutardi. Parapetda o‘tirgan Sanjar — Ravshan uni oshxona eshigidan olib kirgan edi — menga og‘ir bir narsa otdi. Ushlab oldim: temir, yulduz shaklida, qirralari silliqlab egovlangan.

— Choynak tagligi, — dedi Sanjar. — O‘zim yasadim. Choynaging dasturxonni kuydirmasin. Temir yolg‘on gapirmaydi!

— Mening choynagim yo‘q-ku.

— Endi taglik bor. Choynak o‘zi keladi.

Laylo tomning narigi chetida, astrolyabiyasi yonida o‘tirib, hammasini eshitdi. U bir oz g‘udrandi, daftarini ochdi va — shart! — bir varaqni yirtib, menga uzatdi. Varaqda kuz osmoni chizilgan edi: Yetti qaroqchi, Temirqoziq, Hulkar va Hulkarning yonida mitti doiracha, ostida chiroyli xat bilan: «Kulolcha».

— Sovg‘a emas, — dedi u. — Ortiqcha varaq.

— Rahmat, — dedim.

— Ortiqcha varaq uchun rahmat aytilmaydi. — Qo‘ng‘iroqchalari jiringladi. — Hisobni bilmaysiz.

Quyosh botdi. Turonda bir odat bor: tug‘ilgan kuningda quyosh botgach birinchi ko‘rgan yulduzingga tilak aytasan. G‘arbda, qizg‘ish osmonda, birinchi bo‘lib Cho‘lpon yondi — katta, ravshan, hammaning yulduzi. Men og‘iz ochdim.

— Yo‘q, — dedi Laylo. — Cho‘lpon — hammaniki. Kutamiz.

Biz kutdik. Ravshan qolgan somsani yeb, uxlab qoldi. Sanjar ikki marta oshxonaga tushib chiqdi. Ikki soat-u o‘n ikki daqiqa o‘tgach, Laylo qum soatiga qaradi va sharqni ko‘rsatdi. Tomlar ustidan Hulkar ko‘tarilayotgan edi, uning yonida esa xira, arang ko‘rinadigan, lekin o‘jar bir nuqta miltillardi.

— Yo‘q, sizniki — anavi.

Men ko‘zimni yumdim. Tilaklarim ko‘p edi, lekin tanlash qiyin bo‘lmadi. «Oyimning sirg‘alari», dedim ichimda.

[Ko‘nikma oshdi: Yulduz hisobi, 4-daraja]

[Daraja oshdi: 14 → 15]

[Holat oynasi]

IsmAziz

Yosh13

Daraja15

HP124/124

MP80/80

Kuch9

Epchillik12

Aql34

Ko‘nikmalarKulolchilik 4, Sir tayyorlash 2, Naqsh o‘qish 6, Naqsh chizish 4, Naqsh tuzish 5, Tuzatish 2, Yulduz hisobi 4, Temirga naqsh 2, Kuzatish 1

UnvonlarYomg‘ir bolasi, Qutbiddinning shogirdi, Devni ozod qilgan, Afrosiyob tolibi

Oyna yopilgach, ko‘zimni ochdim. Ravshan uyqusida somsa so‘rab g‘o‘ldirardi, Sanjar uning yelkasiga to‘nini yopib qo‘ygan edi, Laylo esa o‘zini astrolyabiyaga juda band qilib ko‘rsatardi. Sariqqumdan besh kunlik yo‘lda, nam hujra va xato ko‘chirish orasida men o‘zimni birinchi marta uyimdagidek his qildim.

Yarim tunda o‘lchovni tugatdik. Pastda shahar uxlardi. Sharqdan kech chiqqan o‘roqdek oy ko‘tarilib, gumbazlarni kumushga bo‘yay boshladi.

Shunda men chiroqlarni ko‘rdim. Naqshmaydonning janubida, Kutubxona gumbazi atrofidagi yog‘och havozalarda ikki-uchta chiroq sekin harakatlanardi: yuqoriga, pastga, yana yuqoriga.

— Koshinchilar, — dedim men. — Ta’mirlashyapti.

— Kechasi gumbaz ta’mirlanmaydi, — dedi Laylo. U qo‘ng‘iroqchalarini jim qilish uchun o‘rimlarini kaftida siqib turardi. — Qorong‘ida koshin rangini ko‘rib bo‘lmaydi. Onam koshinchilarni kunduzi ham tekshiradi — ular kunduzi ham adashadi.

Men ko‘zimni qisdim. Oy nuri gumbazning ko‘k koshinlariga tushib, har biridan mayda uchqun bo‘lib qaytardi, butun gumbaz baliq tangachasidek yaltirardi. Faqat bitta joydan qaytmasdi. Havozaning yonida yangi qo‘yilgan bir koshin oy nurini umuman qaytarmasdi — go‘yo u yerda koshin emas, teshik bor edi.

Oldingi hayotimda telefonimning ekranida bitta nuqta shunday yonmay qolgan edi. Rasm o‘zgarsa ham, rang o‘zgarsa ham, u qop-qora turaverardi. Biz buni «o‘lik nuqta» derdik: ekran ishlayveradi, lekin bitta joyi endi hech narsani ko‘rsatmaydi.

Chiroqlar havozadan tushib, qorong‘ilikka singib ketdi. Laylo esnadi va daftarini yopdi. Men esa Kutubxona gumbazidagi qop-qora nuqtadan ko‘z uzolmay turardim.

Hech kimga aytmadim. Nima deyman — gumbazda bitta koshin yaltiramayapti, deymanmi? Sadriddin hazratlari qalamini ikki marta taqillatardi, Ravshan esa buni tonggacha butun madrasaga yetkazardi.

«Bu o‘lik nuqta, — o‘yladim men. — O‘lik nuqtalar esa hech qachon yolg‘iz kelmaydi».