Sirg‘alar

Mezonning to‘rtinchi kuni ertalab Ulug‘ madrasaning darvozasiga kengashning e’loni osildi. Men uni uch marta o‘qidim, xuddi kitobdagi ko‘chirish xatosini o‘qigandek, har gal boshqa ma’no topaman degan umidda:

«Final paytida maydon ostidagi eski, nosoz koshin buzilib, nafas oqimini chalkashtirdi. Hech kim jiddiy jabr ko‘rmadi. Bellashuv natijasi o‘zgarmaydi».

Pastroqda, kichikroq harflar bilan: «Katta tolib Xurshid oilaviy sabab bilan uyiga ketdi».

— Uyi qayerda? — so‘radim men darvoza yonida turgan Ravshandan. Ravshan madrasadagi hamma odamning uyi qayerdaligini bilardi.

Ravshan o‘ylab qoldi. Uzoq o‘yladi. Keyin hayron bo‘lib bosh chayqadi:

— Bilmayman, jo‘ra. Birinchi marta bilmayman.

Tushdan keyin men Sadriddin hazratlarining xonasiga bordim. Qo‘ltig‘imda — tun bo‘yi xotiramdan chizgan uchta varaq: urug‘ning tuzilishi, uning bir, ikki, to‘rt, sakkizga ko‘payishi, hoshiyaning yo‘qligi. Xona xuddi egasidek edi: oppoq, bo‘m-bo‘sh, kitoblari chiziqqa terilgan, hech qayerda bitta dog‘ yo‘q. Sadriddin varaqlarni oldi va birma-bir, sekin ko‘rib chiqdi. Men kutdim. Bir lahza, uning qo‘li ikkinchi varaqda, sakkizta chiziq ustida to‘xtab qoldi — va men u tushunganini ko‘rdim.

— Bu o‘zini yozuvchi naqsh, hazratim, — dedim men. — Mingqubbadan beri taqiqlangan. Kimdir uni maydon ostiga qo‘ygan. U Bahromni...

— Qutbiddinning shogirdi. — Sadriddin varaqlarni stolga, chiziqqa tekislab qo‘ydi. — Madrasa sakkiz yuz yildan beri o‘zini yozuvchi naqsh ko‘rmagan. Agar biz bugun «ko‘rdik» desak, ertaga butun Turon qo‘rquvdan kitoblarini yoqa boshlaydi. Biz bunday narsa bo‘lmadi deb qaror qildik.

U kumush qalamini stolga ikki marta taqillatdi. Taq-taq.

— Hazratim, — dedim men, eshik oldida to‘xtab, — agar maydon ostida yana bittasi bo‘lsa-chi?

— Unda biz yana qaror qilamiz, — dedi Sadriddin va varaqlarimni menga qaytarib uzatdi, qo‘lini ifloslantirmoqchi bo‘lmagandek, ikki barmog‘ining uchida.

Oldingi hayotimda ham bunaqa boshliqlar bo‘lardi: xatoni tuzatish o‘rniga xato haqidagi yozuvni o‘chirib qo‘yishardi. Xato esa, albatta, joyida qolardi. Faqat endi uni hech kim qidirmasdi.

Yo‘lakda meni Qahhor domla kesib o‘tdi. U to‘xtamadi, gapirmadi. Faqat menga qaradi — uzoq, og‘ir — va o‘tib ketdi. Uning chap qo‘li, qo‘lqopli qo‘li, cho‘ntagida edi.

Kechqurun men kutubxonaga, Anvar domlaning oldiga bordim va hammasini aytdim. U chizmalarimni uzoq tomosha qildi, barmog‘i bilan ko‘payishni sanab chiqdi — bir, ikki, to‘rt, sakkiz — va chuqur xo‘rsindi.

— Men senga ishonaman, — dedi u. — Kengash qo‘rqoq. Ular kitoblarini sevadi, lekin kitobda yozilgan narsani ko‘rishdan qo‘rqadi. Biz o‘zimiz harakat qilamiz, o‘g‘lim. — U varaqlarni ehtiyotkorlik bilan buklab, qalamdoniga soldi. — Bularni men saqlayman. Hujrangda xavfli.

Men yengil tortdim. Hech bo‘lmasa bitta katta odam menga ishonardi.

Mukofotni Sadriddin hazratlari Ulug‘ madrasa zalida, hamma oldida, quruq ovozda topshirdi: ikki charm hamyon — har birida yigirma tilla — va ikki kumush qalam. Mening qalamim qo‘limda xuddi Sanjarning bilakuzugidek og‘ir tuyuldi. Hamyon undan ham og‘irroq.

Zaldan chiqqach, Mirshod meni ustun ortiga tortdi va o‘z hamyonini qo‘limga tiqdi.

— Oling, — dedi u, atrofga qaramay. — Tarxonlar pulga muhtoj emas. Siz esa muhtojsiz. Bu — mantiq.

Men hamyonni qaytarib, uning kaftiga qo‘ydim.

— Rahmat. Lekin sirg‘alarni men o‘zim qaytarishim kerak. O‘zim topgan pulga. Bu ham — mantiq.

Mirshod menga uzoq qaradi. Uning yuzida g‘azab va hayrat bir-biri bilan olishardi, va qaysi biri yutayotganini bilib bo‘lmasdi.

— Kulol, — dedi u nihoyat, — siz men uchragan eng qaysar odamsiz. Hatto otamdan ham qaysar. — U hamyonni cho‘ntagiga soldi. — Mayli. Unda boshqa narsa. Bu kecha Hujra 17 men bilan ovqatlanadi. Butunlay. Bu muhokama qilinmaydi.

O‘sha kechasi u bizni — meni, Ravshanni, Sanjarni va Layloni — Chorsu ortidagi shaharning eng yaxshi oshxonasiga olib bordi. Gilam to‘shalgan supalar, mis laganlar, ko‘mir ustida vishillayotgan kaboblar. Mirshod oshpazga faqat bitta so‘z dedi: «Hammasidan». Oshpaz ta’zim qildi va yugurib ketdi.

Birinchi lagan osh kelganda Ravshan jim bo‘lib qoldi. U bir qoshiq yedi. Keyin ikkinchisini. Keyin qoshiqni qo‘ydi va yig‘lab yubordi.

— Men... — dedi u, burnini tortib, — men bunaqa oshni tushimda ko‘rganman. Ikki marta. Uchinchi marta ko‘rishni kutmagan edim.

Mirshod ovqat o‘rtasida, hech kimga qaramay, bir gap aytdi:

— Akam bugun ertalab meni chaqirtirdi. Yotgan joyidan. — U qoshig‘ini laganning chetiga tekis qo‘ydi. — Qalqon haqida so‘radi. Yettinchi halqani qanday burish kerakligini. Umrida birinchi marta mendan nimanidir so‘radi.

Hech kim hech narsa demadi. Faqat Sanjar unga eng katta go‘sht bo‘lagini surib qo‘ydi — temirchilar tilida bu «tabriklayman» degani edi.

Sanjar uch lagan yedi va to‘rtinchisiga ko‘z tikdi. Laylo osh ichidagi mayizlarni sanab, «qirq ikki» dedi va nimagadir mamnun bo‘ldi. Mirshod esa kumush qoshig‘i bilan, xuddi saroyda o‘tirgandek, tekis va sokin yerdi — lekin bir marta, Ravshan yig‘layotganda, men uning lablari qimirlaganini ko‘rdim. Bu safar Tarxon qoidasi uni ushlab qololmadi. U kuldi.

Oxirida u oshpazga bitta tilla berdi va qaytimini kutmay o‘rnidan turdi.

— Tarxon janoblari, — dedi Ravshan ko‘z yoshlarini artib, — qaytimini men olib qo‘yaymi? Isrof bo‘lmasin.

— Oling, — dedi Mirshod.

Ravshan qaytimni oldi va o‘z hayotidagi eng baxtli kechani yakunladi.

Mezonning to‘qqizinchi kuni, muddatdan bir kun oldin, men Zargarlar toqiga bordim.

Gumbaz ostida havo salqin edi, qizigan mis va kumush hidi kelardi, har tomondan mayda bolg‘achalarning chiqillashi eshitilardi. Hakim zargar o‘sha-o‘sha burchakda, o‘sha-o‘sha kursichada o‘tirardi — ko‘zida lupa, soqolida kumush qipig‘i. U meni ko‘rdi, lupasini peshonasiga ko‘tardi va hech narsa so‘ramay, tokchadan kichkina yog‘och qutichani oldi.

U qutichani ochguncha men beixtiyor tepaga qaradim. Toqning gumbazi ichkaridan ham koshinli edi: ko‘k, oq, yana ko‘k — va ularning orasida, ravoqning yonida, bitta koshin qop-qora edi. Chiroq nuri unga tushib, qaytmasdi. Devordan ko‘rgan o‘lik tugun yaqindan xuddi shunday ko‘rinar ekan: bitta kichkina qora to‘rtburchak, uni hech kim payqamaydi, uning ostida esa odamlar oltin tortib, kumush sotib, bir-biri bilan savdolashib yurardi.

— Ikki yil, — dedi u. — Men har oy ularni artib turdim. Oltin qorong‘ida yolg‘izlanadi.

U qutichani ochdi. Baxmal ustida ikkita kichkina oltin yulduzcha yotardi, har birining o‘rtasida ko‘k ko‘zmunchoq.

— Savrda bir boy xonim ularni ko‘rib qoldi, — dedi Hakim zargar. — «Muddati tugashi bilan olaman», deb oldindan besh tilla qoldirmoqchi bo‘ldi. Men olmadim.

— Nega? — so‘radim men. Ovozim negadir xirillab chiqdi.

Keksa zargar kiprigini qoqdi.

— Men bolaga ishondim.

Men hamyonni ochdim va stolga tilla sanadim. Men yig‘gan uchtasi. Mukofotdan o‘n to‘qqiztasi. Yigirma ikki. Hamyonda bitta tilla qoldi — yolg‘iz, xuddi to‘yda so‘nggi qolgan mehmondek.

Keyin Hakim zargar sirg‘alarni kaftimga qo‘ydi.

Ular juda yengil edi. Men ularni ikki yil davomida shunchalik og‘ir deb o‘ylab yurgan edimki, yengilligiga hayron qoldim. Ko‘k ko‘zmunchoqlar toq ostidagi xira yorug‘likda yaltiradi — va men onamni ko‘rdim: bozorda, ko‘za sotib, gapirayotib, barmog‘i bilan sirg‘asini ushlab qo‘yayotganini. Sariqqumda, to‘yda, qo‘li bo‘sh quloq solinchagini izlab, to‘xtab qolganini.

Oldingi hayotimda bajarilgan har bir ishning yoniga belgi qo‘yardik: «yopildi». Men o‘sha belgini ichimda, juda sekin, qo‘ydim.

O‘sha kuni kechqurun men sirg‘alarni latta bilan o‘rab, Qo‘chqor akaning ertaga tongda Sariqqumga jo‘naydigan karvoniga topshirdim. Latta ichiga kichkina bir varaq soldim. Uzoq o‘yladim, nima yozishni. Oldingi hayotimda men bitta so‘zni juda ko‘p ishlatganman va u menga juda qimmatga tushgan edi. Oxiri faqat bir qator yozdim:

«Oyijon, ertaga emas — bugun».

— Ho‘-ho‘! — dedi Qo‘chqor aka, tugunchani qo‘ynining eng ichkarisiga solib. — Tuyalarimga ishonmayman, bolam. Buni o‘zim, yuragimning ustida olib boraman!

Mezonning o‘ninchi kuni kechqurun Laylo bilan Yulduz madrasaning tomida o‘tirdik. Karvon tongda ketgan edi. Sirg‘alar hozir qayerdadir, Tuya bo‘yniga yetmay, Qo‘chqor akaning yuragi ustida chayqalib borardi.

— Onam tavsiyanomani o‘qidi, — dedi Laylo, kumush astrolyabiyasini tizzasida aylantirib. — Bukladi. Hisob daftarining ichiga soldi. «Qizlar karvon boshlamaydi», dedi. Hisobla: bu uning o‘n yettinchi «yo‘q»i.

— O‘n sakkizinchisi bo‘lmaydi, — dedim men.

— Qayerdan bilasan?

— Bilmayman. Lekin sen sanashni to‘xtatmaysan. U esa bir kun «yo‘q» deyishdan charchaydi.

Laylo pastki labini tishladi, lekin gapirmadi. Keyin so‘radi:

— Onang sirg‘alarni ko‘rganda nima qiladi?

Men o‘yladim. Onamni men ko‘rgandek aniq ko‘rdim: tandir oldida, qo‘lida tuguncha, yuzida — avval hayrat, keyin qo‘rquv, keyin...

— Yig‘laydi, — dedim men. — Keyin kimdir ko‘rib qolsa, «Piyoz to‘g‘rayotgan edim» deydi. Qo‘lida piyoz bo‘lmasa ham.

Laylo kulib yubordi — ochiq, baland, qo‘ng‘iroqchalari bilan birga. Uning kulgisi Naqshmaydon ustida, xuddi qushlar to‘dasi ko‘tarilgandek, uchib ketdi.

Men unga qaradim. Uch soniya. Oyna odatdagidek ochildi — uning darajasi, yulduz hisobi, va o‘sha qator. Ikki yildan beri o‘sha-o‘sha, qulf osilgan sandiqdek: yopiq.

— Nimaga tikilyapsan? — dedi Laylo.

— Yulduzga.

— Men yulduz emasman.

— Bilaman, — dedim men. — Yulduzlar sendek masxara qilmaydi.

U menga astrolyabiyasi bilan yelkamga yengil urdi — va biz uzoq vaqt jim o‘tirdik, pastda shahar chiroqlari birin-ketin o‘chguncha.

Kechasi kutubxonadan xabar keldi: Anvar domla meni chaqiryapti.

U stolida, bitta sham yonida o‘tirardi. Atrofda qirq ming kitob uxlardi. U meni ko‘rib, jilmaydi — charchagan, iliq jilmayish bilan — va o‘tir, deb ishora qildi.

— Men o‘ylab ko‘rdim, o‘g‘lim, — dedi u sekin. — Kengash hech narsa qilmaydi. Gumbazlar qorong‘i, maydon ostida urug‘, Xurshid esa... g‘oyib. — U bir lahza jim qoldi. — Mingqubba varag‘ini birga o‘qish vaqti keldi. Qishda. Men sarlavhani bilaman, sen esa undan narisini o‘qiy olasan. Menimcha, u bizga Qora Naqshni to‘xtatish kalitini beradi.

Men shunchalik xursand bo‘ldimki, deyarli stolga sakrab chiqdim. Lavha! Ikki yil davomida men baxmal qutini faqat changdan artib keldim, unga qaramaslikka harakat qildim, chunki va’da bergan edim. Endi esa — birga. Ochiq. Bir maqsad uchun.

— Roziman, domla, — dedim. — Qishda.

— Qishda, — takrorladi u va shamni menga surib qo‘ydi. — Yo‘lingni yoritib bor.

Men Naqshmaydon bo‘ylab hujramga qaytayotgan edim. Maydon bo‘m-bo‘sh, tomoshagohlar buzilgan, faqat markazdagi qadimiy pol hali ham ochiq yotardi — sharqiy yarmi yonib bo‘lgan, g‘arbiy yarmi qorong‘i. Men beixtiyor osmonga qaradim, xuddi domla o‘rgatgandek.

Va uni ko‘rdim.

Ufqqa yaqin, shahar devorining tishlari ustida, xira, lekin o‘jar bir nur turardi. Uning ortidan ingichka, qizg‘ish dum cho‘zilgan edi — xuddi kimdir osmonga qizil siyoh bilan chiziq tortib, qalamni ko‘tarishni unutgandek. Men odatim bo‘yicha uni sanashga, o‘lchashga, xotiramdagi jadvallarga solishtirishga urindim. Domla meni minorada besh yil davomida zijni yod oldirgan edi — Temirqoziqdan Cho‘lpongacha, har bir yulduzni daqiqasigacha. Hech biri mos kelmadi.

G‘arbda, Qizil sahro ustida, dumi qizil yulduz yonib turardi. Men uni hech bir kitobda ko‘rmagan edim — Qutbiddin domlaning zijida ham.