Sumalak kechasi

Qora naychani men alvasti kechasining ertasiyoq ochgan edim. Mumni pichoq uchi bilan ko‘chirdim, ichidan barmoqdek tor, uzun qog‘oz tasma chiqdi. Tasmada naqsh-harflar terilgan edi — har biri tanish, lekin birga hech narsa demasdi. Xuddi kimdir tilni olib, har bir harfni qo‘shnisiga almashtirib chiqqandek.

Tasmaning boshida kichkina halqa chizilgan edi: aylana bo‘ylab alifboning harflari teng oraliqda terilgan. Men unga uzoq qaradim va birdan kulib yubordim. Oldingi hayotimda bu birinchi o‘rganiladigan, eng oddiy shifr edi: har bir harfni alifbo halqasi bo‘ylab bir necha qadam suramiz. Kalit — qadamlar soni. Kalitni bilmasang, hammasini birma-bir sinab ko‘rasan. Bizda buni «kuch bilan buzish» derdik, garchi bu yerda kuch emas, sabr kerak edi.

Sabr men o‘ylagandan ko‘p kerak bo‘ldi. Naqsh-harflarning har birida ikki-uch shakl bor ekan, halqa esa ikki qator ekan. Ikki haftadan ortiq men kechalari kutubxonada, kechki ko‘chirishdan keyin, sham yonida shu tasma ustida o‘tirdim. Bir qadam — bo‘lmagan gap. Ikki qadam — yana. Uch, to‘rt, besh, olti. Yettinchi qadamda, Navro‘zga bir hafta qolganda, harflar birdan joyiga tushdi, xuddi qulfning tishlari birin-ketin ochilgandek:

«Navro‘z kechasi, sumalak qaynaganda, Eski sardoba ostida. Koshinlar tayyor bo‘lsin».

Yetti. Hamma narsada yetti.

— Bu nima?

Men shunchalik sakradimki, sham o‘chib qolishiga oz qoldi. Orqamda Laylo turardi — qo‘lida chiroq, qo‘ltig‘ida yulduz jadvallari. Yulduz bo‘limiga Navro‘z lahzasini hisoblash uchun eski jadvallar kerak bo‘lgan, va u ularni olgani kechasi kelgan edi, chunki kunduzi «hamma savol beradi».

Men tasmani yashirishga ulgurmadim. U o‘qidi. Qo‘ng‘iroqchalari bir-bir jim bo‘ldi.

— Qayerdan oldingiz?

Yolg‘on to‘qishga urindim, lekin uning ko‘zlari raqam talab qilardi, men esa raqamlarni aldashni bilmasdim. Shuning uchun hammasini aytdim: otlarning yoli, hovuz, igna, Popuk, naycha.

Laylo uzoq jim turdi. Keyin:

— Alvasti. Sizda alvasti bor. Va siz menga... — U barmoqlarini bukib sanadi. — O‘n kun aytmadingiz. O‘n kun — ikki yuz qirq soat! Men har kuni siz bilan bir tomda o‘tirdim!

— Siz ishonmas edingiz.

— Men raqamga ishonaman. Alvastining ham raqami bor. — U tasmani qaytarib berdi. — Men ham boraman. Men hisoblayman: oy qachon botadi, sardoba qachon eng qorong‘i bo‘ladi. Siz yulduzni bilmaysiz, yer ostida esa yulduz ham yo‘q.

Men bahslashmoqchi edim. Keyin uning pastki labini qanday tishlaganini ko‘rdim va bahsni keyinga qoldirdim — yil oxirigacha.

Navro‘z kechasi Ulug‘ madrasaning hovlisida uchta ulkan qozon qaynardi.

Sumalak tun bo‘yi kavlanadi, to‘xtatib bo‘lmaydi: to‘xtatsang, tagiga olib qoladi. Qozonlarning tagiga «kuymasin» deb yong‘oq va silliq toshchalar solingan edi; kimning kosasiga tosh chiqsa, uning tilagi ushalarmish. Toliblar navbat bilan uzun kapgirni aylantirar va qo‘shiq aytardi — bahor, bug‘doy va qaldirg‘ochlar haqidagi eski, sodda qo‘shiqlar. Havo shirin, issiq, undirilgan bug‘doy va tutun hidiga to‘la edi. Gulxan uchqunlari yulduzlarga qo‘shilib ketardi.

Ravshan jannatda edi.

— Men shu yerda o‘lsam ham armonim yo‘q, — dedi u, qozonning bug‘ida yuzini isitib. — Faqat tongda. Birinchi kosadan keyin.

Sanjar bu kecha biz bilan emas edi: Navro‘z oldidan butun Turon omoch tig‘i so‘raydi, Usta G‘ofurning sandoni esa uch kundan beri sovimagan edi. «Menga ham qoldiringlar!» deb qo‘l ishorasi bilan xabar yuborgan edi — Ravshan uni «sumalak» deb tarjima qildi, men «alvasti» deb. Ikkalamiz ham to‘g‘ri edik.

— Oy yarim tundan o‘n bir daqiqa o‘tib botadi, — dedi Laylo, yonimda kapgir aylantirayotgandek qilib. — Shunda ketamiz.

O‘n bir daqiqa o‘tganda biz qozonlar orasidan sirg‘alib chiqib, qorong‘i ko‘chalar orqali Katta hovuzga yugurdik. Muz allaqachon erigan edi. Men qirg‘oqda cho‘kkalab, qo‘limni suvga tiqdim — va suv o‘zi ko‘tarildi.

Popuk hovuzdan chiqdi, sochi atrofga yoyilib. U Layloga uzoq qaradi, keyin boshini qiyshaytirdi.

— Bu qiz qo‘ng‘iroq taqibdi, — dedi u. — Uni tuyadek yetaklaymanmi?

— Men yo‘lboshchiman, — dedi Laylo, bir qadam ham orqaga tisarilmay. Faqat qo‘ng‘iroqchalari xiyonat qilib, mayda-mayda jiringlardi.

Popuk qo‘lini cho‘zib, Layloning o‘rimlaridan birini ushladi va hafsalasi pir bo‘ldi:

— Allaqachon o‘rilgan. Kim o‘rgan? Yomon o‘rgan emas. Afsus.

Keyin u bizni suvga olib tushdi. Hovuzning tubidagi eski tarnovdan, tor tosh quvur orqali, kariz yo‘liga chiqdik. Muzdek suv belimizga keldi va nafasimiz ichimizda qotib qoldi. Qadimiy yo‘laklarning devorlari ko‘k koshin bilan qoplangan, ko‘pi tushib ketgan, qolganlari qorong‘ida yaltirardi. Yorug‘lik bitta edi — Popukning sochi: u suvdagi oy aksidek xira, sovuq nur taratardi.

— Uch yuz o‘n ikki, — deb sanardi Laylo qadamlarini, pichirlab. — Uch yuz o‘n uch.

— Isitilgan somsa, — deb pichirlardi Ravshan. — Tandirdan yangi uzilgan non. Qaynoq sho‘rva.

Har kim qo‘rquvini o‘zicha sanardi.

Eski sardoba shaharning shimoli-g‘arbidagi eski mavze ostida edi — yuz yildan beri qurigan, tashlandiq gumbazli quduq. Kariz yo‘li uning bir devoriga kelib tiralardi, devorda esa singan temir panjara bor edi. Biz panjaraning orqasiga, suvdan chiqqan zinaning pastki pog‘onasiga cho‘kkaladik va qaradik.

Sardobaning qurib qolgan tubida chiroqlar yonardi. O‘n ikki kishi. Hammasining boshida qora ro‘mol, yuzi ko‘zidan pastigacha yopilgan. Devor yonida qatlab qo‘yilgan koshinlar — qop-qora sirli, va chiroq nuri ularga tushib, qaytmasdi. Xuddi Kutubxona gumbazidagi o‘lik nuqtadek. O‘nlab o‘lik nuqtalar, taxlab qo‘yilgan.

Ikki kishi ularni ehtiyotkorlik bilan, xuddi tuxum tashigandek, charm xaltalarga joylardi. Ularning ro‘mollari ostidan koshinchilarning chang bosgan kalta to‘nlari ko‘rinib turardi. Men birdan Aqrab kechasini, Kutubxona gumbazidagi havozada chayqalgan chiroqlarni esladim. Koshinchilar ta’mirlamayotgan ekan. Ular almashtirayotgan ekan.

Ularning o‘rtasida bir kishi turardi. Keng qora yopinchiqdan uning bo‘yi ham, yelkasi ham bilinmasdi, yuzida qora niqob, ikki qo‘lida qora qo‘lqop. U gapirganda men seskanib ketdim: ovozi ikkilangan edi, go‘yo ikki kishi bir vaqtda gapirardi, biri yarim nafas kechikib, aks-sadodek.

— Qora Kotib, — dedi ulardan biri ta’zim qilib. — Koshinlar tayyor.

Gaplari bo‘lak-bo‘lak bo‘lib yetib kelardi. «Mingqubba». «Birinchi qator». Men bu so‘zlarni qizil lavhada o‘qigan edim va qulog‘imga ishonmadim. «Gumbazlar oltita. Hozircha bittasida uchta». Keyin Qora Kotib qo‘lqopli qo‘lini ko‘tardi va hamma jim bo‘ldi.

— Qutbiddinning shogirdi o‘qiy oladi, — dedi ikkilangan ovoz. — Unga tegmanglar. U hali kerak.

A’zoyi badanim muzladi.

Men. U men haqimda gapirardi.

Laylo barmoqlari bilan yengimni changallab oldi. Nafas olmadim. Qimirlamadim. Suv tizzamda muzlab borardi.

Ravshan aksirdi.

— Apchi!

Sardobaning gumbazi bu tovushni oldi-yu, o‘n barobar kattalashtirib qaytardi. O‘n ikkita bosh bir vaqtda panjara tomon burildi.

— Kim u? — dedi ikkilangan ovoz.

Biz qochdik. Muzdek suv oyog‘imizga yopishar, qadamlarimiz qarsillab tosh devorlarga urilardi. Orqamizda chiroqlar chayqaldi, kimdir suvga sakradi. Popuk bizni bir burilishda to‘xtatdi.

— Nafas oling, — dedi u. — Chuqur.

Va bizni suv ostiga tortdi. Uning sochi ustimizga, xuddi og‘ir ipak parda kabi, yopildi. Qorong‘ilik. Sovuq. Og‘zimdan chiqqan pufakchalar sochning orasidan yuqoriga sirg‘alardi. Tepada, suvning ortidan, chiroqlar o‘tib borardi — xira, cho‘zilgan, chayqalgan. Bir. Ikki. Uch. O‘pkam yona boshladi. Laylo yengimni shunday qattiq ushlagan ediki, ertasi kuni bilagimda ko‘kargan barmoq izlari qoldi. Qadam tovushlari uzoqlashdi. Keyin — jimjitlik.

Popuk bizni Katta hovuzdan chiqardi. Biz ho‘l, qaltiragan, tishlarimiz takillagan holda sumalak gulxaniga qaytib keldik. Qozon yonidagi toliblar bizga hayron qarashdi.

— Hovuzga yiqilib tushdik, — dedim men.

— Uchalangizmi? — so‘radi kimdir.

— Bir-birimizni qutqarmoqchi bo‘ldik, — dedi Ravshan.

Laylo birdan xaxolab kulib yubordi — to‘xtay olmay, ikki bukilib, sochidagi o‘ttizta qo‘ng‘iroqchasi bilan birga. Bu kulgi emasdi; bu ichida qotib qolgan qo‘rquvning erishi edi. Ravshan esa qozondan bir kosa sumalak olib, titroq qo‘llari bilan ichdi.

— Isinish uchun, — dedi u. — Tabib sifatida aytyapman. — Keyin ovozini pasaytirdi: — Qora Naqsh... Katta toliblar ular haqida ertak aytib yurishardi. Men ertak deb o‘ylagandim.

Biz uchovimiz gulxan yonida, ho‘l to‘nlarimizdan bug‘ chiqib, bir-birimizga qaradik. O‘sha kechadan boshlab biz «biz» bo‘lib qoldik.

Tongda birinchi kosalar tarqatildi. Ravshanning kosasidan silliq oq tosh chiqdi.

— Tilak! — dedi u. — Mening tilagim — ikkinchi kosa.

Keyin biz Qahhor domlaning oldiga bordik. Madrasada xavf haqida kimga aytish kerakligini hamma bilardi — himoya ustoziga. Biz Popukni aytmadik: kelishib olgan edik, u bizning sirimiz. «Kariz orqali adashib bordik», dedik.

Qahhor ifodasiz yuz bilan tingladi. Qo‘lqopli qo‘li belida, chandig‘i tong nurida oppoq. Faqat ikki marta so‘radi.

— Nechta?

— O‘n ikki.

— Ovozi?

— Ikkilangan.

U bir lahza jim turdi. Keyin:

— Kariz — taqiqlangan. Uch kunlik jazo: kutubxonada kitob ko‘chirasizlar.

Va burilib ketdi. Biz ezilib qoldik. Laylo orqasidan nimadir demoqchi bo‘ldi, lekin og‘zini ochganda Qahhor allaqachon hovli burchagida g‘oyib bo‘lgan edi.

— Biz unga butun bir yashirin jamoani topib berdik, — dedi Laylo, qo‘ng‘iroqchalarini jahl bilan silkitib. — O‘n ikki kishi, bitta niqob, bir tog‘ qora koshin. U esa bizga — qalam. Hisoblanglar: bu adolatmi?

— Kutubxona quruq, — dedi Ravshan tasalli berib. — Kariz ho‘l edi. Ikkalasini solishtirsang, jazo emas, dam olish.

Hech kim kulmadi. Hatto Ravshanning o‘zi ham.

Kutubxonada Anvar domla hikoyamizni boshqacha tingladi — mehr bilan, xavotir bilan, har bir so‘zimizga bosh irg‘ab. U bizga choy quydi, Ravshanga yashirincha bir hovuch mayiz berdi.

— Ular sizlarni ko‘rishmadimi? — so‘radi u. Men bosh chayqadim. U xo‘rsindi va qo‘lini boshimga qo‘yib, sekin siladi. — Men kengashga aytaman. Sizlar endi u yerga bormanglar. Bu bolalarning ishi emas.

O‘sha kechasi, jazo ko‘chirishini tugatayotib, men kutubxona derazasidan qaradim. Kutubxona orqasida, eski tut ostida, qadimiy kariz qudug‘ining tosh qopqog‘i bor edi. Uning yonida chiroq ko‘targan yolg‘iz odam turardi. Baland, yelkador. Chap qo‘lida qora qo‘lqop. U qopqoqni surdi, atrofga qaradi va pastga tushib ketdi.

Men dalillarni ichimda birma-bir terdim. Qahhor kariz yo‘llarini biladi. Qora Kotibning qo‘lida qora qo‘lqop. Popukning «siyohqo‘li» — qora qo‘l. «Sen yangi naqsh chizasan. Buni boshqa hech kimga ko‘rsatma» — u mening nimaga qodirligimni bilardi. Bizni kutubxonaga qamab qo‘ydi — kariz yaqiniga yo‘latmaslik uchun. Va hozir, tunda, yolg‘iz — ularni ogohlantirgani tushib ketdi. Hamma bo‘lak bir-biriga shunday oson ulandiki, xuddi dastur birinchi urinishdayoq xatosiz yig‘ilgandek. Oldingi hayotimda bunday bo‘lganda men doim xavotirga tushardim. Bu safar tushmadim.

«Qahhor, — dedim o‘zimga. — Qora Kotib — Qahhor». Men bu xulosaga shunchalik qattiq ishondimki, uni tuzatishim uchun deyarli ikki yil kerak bo‘ldi.