O‘n yettinchi hujra

Mehrjon tongida Afrosiyob uzum va anor hidiga to‘lib ketgan edi. Sahro darvozasi oldida kuzgi yarmarkaning rastalari endigina ochilayotgan edi: savatlarda yorilgan anorlar qip-qizil donlarini ko‘rsatib yotar, yog‘och ilgaklarda husayni shingillari tebranar, qayerdadir tandirdan uzilgan nonning hidi butun ko‘chani to‘ydirardi. Shahar bayram qilardi. Men esa otamni kuzatib turardim.

Qo‘chqor akaning karvoni darvoza ostida yuk ortayotgan edi. Tuyalar nolir, qo‘ng‘iroqlar jiringlar, karvonboshining o‘zi esa hammadan baland bo‘kirardi:

— Ho‘-ho‘! Anavi sariq tuyaga qaranglar! Yukni ko‘rdi-yu, o‘zini o‘lganga soldi! Mendan o‘rgangan, noinsof!

Otam kulmadi. U belbog‘ining chokini paypaslab, nimanidir izlardi. Bir hafta oldin xuddi shu belbog‘dan onamning sirg‘alari chiqqan edi, shuning uchun yuragim bir lahza orqaga tortildi. Lekin bu safar uning kaftida kichkina, silliqlanib ketgan yog‘och bo‘lagi turardi.

Tamg‘a. Doira, markazida nuqta, pastida to‘lqin — faqat chetlari shunchalik yeyilgan ediki, doira tuxumga o‘xshab qolgan, to‘lqin esa ariqdagi sokin suvdek arang bilinardi.

— O‘n ikki yoshimda o‘yganman, — dedi otam. — O‘rik yog‘ochidan. Sening yoshingda.

U tamg‘ani kaftimga qo‘ydi va barmoqlarimni ustidan yopdi. Uning qo‘llari issiq va yorilgan edi, tirnoqlari ostida hamon Sariqqumning qizil loyi.

— Ishni boshlasang — oxiriga yetkaz. Keyin bos.

Men nimadir demoqchi bo‘ldim. Og‘zimni ham ochdim. Lekin otam allaqachon o‘girilib, eshagining jilovini olgan edi. U karvonning oxiriga qo‘shildi va orqasiga bir marta ham qaramay, darvozadan chiqib ketdi.

Men uning nega qaramaganini bilardim. Qarasa — yig‘lab yuborardi. Rahim usta yigirma yil charx oldida xirgoyi qilgan, lekin uning yig‘laganini hech kim ko‘rmagan. Kulolning ko‘zi ham ko‘zaga o‘xshaydi: bir yoriq ketsa, suvni to‘xtatib bo‘lmaydi.

Men chang bosilguncha turdim. Keyin tamg‘ani Nodira opam tikkan yulduzli xaltachaga soldim. Xaltachada endi uchta buyum bor edi: domlaning mis pergari, otamning tamg‘asi va Tog‘ayning shoxidan qolgan iliq tosh. Onamning qizil ipli ignasi esa do‘ppimning ichida, peshonam ustida sanchilib turardi. Butun boyligim — bir qarich mis, bir siqim o‘rik yog‘ochi, bir bo‘lak tosh va bitta igna.

Ichimda, eski odatim bo‘yicha, ro‘yxat tuzdim. «Qilinadigan ishlar: 1. Yigirma ikki tilla. 2. Muddat — 1143-yil, Mezonning o‘ninchi kuni. 3. Otam yig‘lamasin». Uchinchi band ro‘yxatga qanday kirib qolganini o‘zim ham bilmayman.

Madrasa mutavallisi meni Ulug‘ madrasaning darvozasida kutib oldi va men uni darhol tanidim. Quruq, ozg‘in, yuzi eski qog‘ozdek sarg‘ish, qo‘ltig‘ida hisob daftari — Mirzo Hamdam. O‘tgan kuzda Sariqqum guzarida «Qonun qutqarishni emas, muhrni so‘raydi» deb hukm o‘qigan o‘sha kotib.

U ham meni tanidi. Buni faqat chap qoshining bir tuk ko‘tarilganidan bildim.

— Sariqqumlik, — dedi u daftariga qarab. — Devchi.

— Devni to‘xtatgan, — dedim men.

— Daftarda bunday ustun yo‘q. — U varaqni qalam uchi bilan chertib qo‘ydi. — Qonun sizni bu yerga yubordi, tolib. Endi qonun sizni joylaydi.

Qonun meni pastki qatorning eng sharqiy burchagiga, suv omborxonasining yoniga joyladi. Eshik tepasiga ko‘mir bilan «17» deb yozilgan edi. Ichkarida bitta tokcha, polga to‘shalgan ikkita yupqa ko‘rpacha va devor bor edi. Devorni alohida aytish kerak: kaftimni bosganimda, u kuzning o‘rtasida ham endigina xumdondan chiqib sovigan ko‘zaning ichidek nam va muzdek edi. Narigi tomonda, omborxonada, suv tosh orqali shivirlab turardi.

«Ko‘rpangga qarab oyoq uzat», deydi buvim. Bu ko‘rpachaga qarab oyoq uzatish uchun men yarmimni eshik ortida qoldirishim kerak edi.

Mirzo Hamdam ketdi. Men ko‘rpachaga o‘tirishim bilan eshik yana ochildi va ichkariga dumaloq bir narsa kirib keldi. Aniqrog‘i, bola: yumaloq yuzli, lunjlari qizil, jingalak sochi do‘ppisining ostidan har tomonga qochgan. Bir yengi g‘alati bo‘rtib turar, og‘zi to‘la edi.

— Sen yangimisan? — dedi u chaynashni to‘xtatmay. — Yaxshi. Oldingisi xurrak otardi. Men ham otaman, lekin men chiroyli otaman. Ravshan. Non bozoridagi Usta Hamid novvoyning o‘g‘li. Madrasaning eng omadli ahmog‘i.

— Nega omadli? — so‘radim men.

— O‘tgan yili sinovdan yiqildim, bu yil zo‘rg‘a o‘tdim. Ahmoqligim — birinchisida, omadim — ikkinchisida.

U yengidan somsa chiqardi, changini puflab qoqdi va ikkiga bo‘ldi. Somsa hali iliq edi: piyozi shirin, xamiri qat-qat.

— Ye, — dedi u. — Och qoringa naqsh chizilmaydi.

Keyingi bir soatda men Afrosiyob madrasasi haqida boshqalar bir yilda bilmaydigan narsalarni bilib oldim. Sadriddin hazratlari — «tishlaydi». Qahhor domla — «yeydi, suyagini ham qoldirmaydi». Mudarris Hilola — «kuladi, lekin baho qo‘yganda kulmaydi». Kutubxonadagi Anvar domla — «ovozi paxtadek, lekin kitobga yog‘li qo‘l tekkizsang, paxtasi tikanga aylanadi». Oshxona eshigi — orqa hovlida, uchinchisi, g‘ijirlamaydigani.

Ravshan madrasaning tirik qo‘llanmasi edi. Oldingi hayotimda har bir katta dasturning shunday qo‘llanmasi bo‘lardi: nima qayerda turadi, nimaga tegsang nima buziladi. Ravshanniki tartibsizroq edi va somsa yog‘i hidi kelardi, lekin bir marta ham meni adashtirmadi.

Ertasiga Ulug‘ madrasa zalida birinchi darsimiz bo‘ldi.

Zal baland va gumbazli edi, derazalardan tushgan yorug‘lik polga oltin to‘rtburchaklar chizib qo‘ygan edi. Qirqta tolib ikki xil o‘tirardi. Oldinda, baxmal to‘shaklarda, past xontaxtalar ortida — zodagonlarning bolalari. Mirshod Tarxon ham o‘sha yerda edi: to‘q yashil ipak to‘n, yoqasida kumush yulduz, sochi shunchalik silliq taralganki, pashsha qo‘nsa sirpanib tushardi. Uning kitoblarini ikki xizmatkor ko‘tarib kirdi, xontaxtaga terib qo‘ydi va ta’zim qilib chiqib ketdi. Orqada, bo‘yra ustida — biz: tirnog‘ida loy qolganlar, yengida somsa borlar.

Mavlono Sadriddin kirganda zal jim bo‘lib qoldi. Past bo‘yli, qotma, oppoq salla, oppoq to‘n — shunchalik oppoqki, qarasang ko‘z qamashardi. Qo‘lida kumush qalam.

— Biz bu yerda bitta haqiqatni o‘rganamiz, — dedi u. — Naqsh yozilmaydi — ko‘chiriladi. Yozish ota-bobolarimizning ishi edi. Ular yozib bo‘lishgan. Sizning ishingiz — ko‘chirish. Xatosiz.

Vazifa — «Tarxon tartibi»dan «Sakkiz yulduzli girih». Men uni kirish sinovida mum taxtachaga chizgan edim va o‘shandan beri tushimda ham ko‘rardim, shuning uchun qo‘lim o‘zi yura boshladi. Bu safar pergarni xaltachadan chiqarmadim: «kulol hiylasi»ni ikkinchi marta eshitgim kelmadi. Uchinchi halqaga yetganda qo‘lim o‘zi to‘xtadi.

Kitobdagi nusxada bitta tugun teskari turardi. Arzimagan narsa: bitta chiziq o‘ngga emas, chapga burilgan. Lekin shu bitta chiziq tufayli uchinchi halqaning nafasi to‘rtinchisiga o‘tmay, orqaga qaytardi — xuddi gapni boshlab, oxiriga nuqta qo‘ymay ketgandek. Oldingi hayotimda bunaqasini «yopilmagan qavs» derdik: bitta belgi yetishmaydi — va butun dastur qayerda tugashini bilmay qoladi.

Qo‘lim uni tuzatib qo‘ydi. Men hatto qaror qilishga ham ulgurmadim.

Sadriddin qatorlar orasidan sekin yurib kelardi. Mening taxtachamga yetganda to‘xtadi. Uzoq qaradi. Keyin kumush qalamini taxtachamning chetiga ikki marta taqillatdi. Taq-taq.

— Qutbiddinning shogirdi, — dedi u. Ovozi sovuq edi, lekin baland emas — shunisi yomonroq edi. — Biz bu yerda kitobni tuzatmaymiz. Biz uni ko‘chiramiz. Siz bu naqshni yuz marta ko‘chirasiz. Kitobdagidek.

— Xatosi bilanmi? — dedim men, o‘zimni to‘xtatolmay.

— Kitobdagidek, — takrorladi u va keyingi qatorga o‘tdi.

Oldinda kimdir kuldi. Mirshod Tarxon boshini yarim o‘girib, menga qoshining ustidan qaradi:

— Kulol, bu yer loyxona emas.

Old qator kuldi. Orqa qator kulmadi: biz hammamiz qaysidir loyxonadan chiqqan edik.

O‘sha kechasi men hujrada, sham yonida, xatoni ko‘chirdim. Birinchi marta. O‘ninchi marta. Qirqinchi marta. Har gal qo‘lim uchinchi halqada to‘xtab, tuzatmoqchi bo‘lar, har gal men uni majburlab chapga burardim. Oldingi kasbimda xatoni ataylab yuz joyga ko‘chirgan odamni ertasi kuni ishdan haydashardi. Bu yerda buni ta’lim deyishardi.

«Men xatoni yuz marta ko‘chiryapman, — deb o‘yladim, sham erib bitayotganda. — Madrasa ta’limi shu ekan».

Ko‘rpachasida Ravshan xurrak otardi — haqiqatan ham chiroyli, qandaydir kuy bilan. Oltmish uchinchi nusxada u uyqusida «yana bittasini ber» deb g‘o‘ldiradi. Somsani so‘radimi yoki xatoni — bilmadim. Yuzinchi nusxani xo‘rozlar qichqirganda tugatdim.

Mezonning to‘rtinchi kuni kechqurun madrasa darvozasidan tanish bo‘kirish eshitildi:

— Aziz! Chiq!

Sariqqumda bu ovoz yetti yil davomida har kuni devor osha eshitilardi. Men uni ming kishining ichidan ham tanirdim.

Sanjar darvoza ostida turardi: yarim yilda yana bir qarich o‘sgan, sochi kalta qirqilgan, bilaklari uchqunlardan chipor, ustida hali ham charm fartuk. Qorovul unga madrasaga begonalar kirmasligini tushuntirar, Sanjar esa qorovulga Afrosiyob temirining qanchalik yaxshi ekanini tushuntirardi. Ikkovi ham bir-birini eshitmasdi.

— Keyingi karvon bilan keldim! — dedi u meni ko‘rib, qorovulni butunlay unutib. — Temirchilar rastasidagi Usta G‘ofurga shogird tushdim. Otamning yoshlikdagi do‘sti. Kar! Qo‘l bilan gapiradi — bir kunda yarmini o‘rganib oldim. Mana bu — «ahmoq», mana bu — «bolg‘ani ol».

— Nega kelding? — dedim men, javobini bilsam ham.

— Men o‘zim uchun keldim! — dedi Sanjar keragidan ancha baland ovozda. — Afrosiyobning temiri yaxshi!

Uning quloqlarining uchi qizarib ketdi. Sanjar bolaligidan bitta narsani eplay olmasdi — yolg‘on gapirishni. Temir yolg‘on gapirmaydi, temirchining o‘g‘li ham.

O‘sha kecha uchovimiz — men, Sanjar va Ravshan — madrasa tomiga chiqib, Ravshan oshxonadan «qarzga» olgan somsalarni yedik. Pastda Afrosiyobning gumbazlari qorong‘ida ko‘k emas, siyohrang bo‘lib yotar, orasida chiroqlar miltillardi.

Sanjar va Ravshan tanishib ulgurmay, bahslashib ketishdi.

— Sariqqumning tandir somsasi — somsa, — dedi Sanjar. — Buniki — xamirga o‘ralgan umid.

— Sen umringda haqiqiy somsa yemagansan, — dedi Ravshan ranjib. — Bu — otamning somsasi. Otam uni qirq yildan beri yopadi.

— Qirq yil yopib, ichiga go‘sht solishni o‘rganmabdimi?

— Go‘sht bor!

— Qani? Ko‘rsat!

Ravshan somsani ochib, go‘shtni ko‘rsatdi. Sanjar go‘shtni ko‘rdi va darhol yeb qo‘ydi. Ravshan og‘zini ochib qoldi.

— Sen o‘zing somsaga o‘xshaysan, — dedi Sanjar chaynab. — Yumaloq, issiq, ichida nima borligini hech kim bilmaydi. Somsa!

Men Ravshan hozir xafa bo‘lib ketadi deb o‘yladim. Lekin u bir lahza o‘ylab turdi-da, mamnun iljaydi:

— Somsa... Yomon emas. Menga yoqdi.

Men ularga qarab turib, bu ikkovi endi bir-birisiz hech qayerga bormasligini tushundim: ko‘rishsa baqirishadi, ko‘rishmasa sog‘inishadi. Buvim bunaqalarni «bir qozonning ikki qulog‘i» derdi — va bu gapni bobolar aytgan, deb qasam ichardi.

Mezonning beshinchi kuni, yarim tunda, hujramiz eshigi taqilladi. Sekin, ikki marta — go‘yo eshikni ham uyg‘otib yubormaslik uchun.

Ostonada chiroq ko‘targan odam turardi. O‘rta bo‘yli, ozg‘in, yelkalari biroz bukik, egnida oddiy kulrang to‘n, belida qora ipak qalamdon. Barmoq uchlari siyohdan qop-qora, lab burchagida kichkina siyoh dog‘i. Men uni kirish sinovidan tanirdim: taxtachamga hammadan uzoq qaragan, kengashda «Men uni olaman» degan kutubxona mudiri.

— Anvar domla! — Ravshan ko‘rpachadan sakrab turdi va do‘ppisini teskari kiydi.

— O‘tir, o‘g‘lim, o‘tir. — Anvar domlaning ovozi haqiqatan ham paxtadek edi: mayin, sekin, go‘yo har bir so‘zni qog‘ozga qo‘yishdan oldin artib olayotgandek. U menga bir kitob va bir xalta uzatdi. — «Naqsh tarixi», ikkinchi jild. Bu esa o‘rik qoqi. Qutbiddin domlaning shogirdi och qolmasin.

Xalta og‘ir va shirin hidli edi. Minoradagi o‘rik qoqining xuddi o‘zi. Tomog‘imga nimadir tiqildi.

— Nega ikkinchi jild? — deb so‘radim.

— Birinchisida hamma ko‘chiradi, — dedi u jilmayib. — Ikkinchisida kimdir birinchi marta yozadi. Senga ikkinchisi qiziqroq bo‘lar, deb o‘yladim.

Keyin u men uchun ish borligini aytdi: dam olish kunlari kutubxonada javonlarni changdan tozalash va yirtilgan varaqlarni qayta ko‘chirish. Kuniga ikki tanga. Keyingi dam olish kunidan boshlasam bo‘ladi.

Men ichimda darhol hisobladim. Yigirma ikki tilla — to‘rt yuz qirq tanga. Ikki tangadan — ikki yuz yigirma kun. Ko‘p. Lekin tomchi-tomchi ko‘l bo‘lur.

— Roziman, — dedim. — Rahmat, domla. Katta rahmat.

— Menga emas, kitoblarga rahmat ayt. — U eshik tomon yurdi-yu, to‘xtadi. — Aytganday, Qutbiddin domlaga salomimni yetkazdingmi?

— Hali xat yozmadim...

— Yozasan. Shoshilma, o‘g‘lim. Qalam shoshganni yoqtirmaydi.

Ostonada u yana bir lahza to‘xtadi va jilmaydi:

— Men ham uning shogirdi edim. Eng yomon shogirdi.

Va chirog‘ini menga qoldirib ketdi.